ΔΙΕΘΝΕΣ ΝΕΑΝΙΚΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΑΡΧΑΙΟΥ ΔΡΑΜΑΤΟΣ ΚΟΡΙΝΘΟΥ (Φ. 2005)

«Γνωρίζοντας το Αρχαίο Δράμα»

Το Διεθνές Νεανικό Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος Κορίνθου συνεχίζει τη δράση του όλο τον χρόνο

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας για την 5η διοργάνωσή του, το Διεθνές Νεανικό Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος Κορίνθου δημοσιεύει σήμερα το 4ο άρθρο της σειράς «Γνωρίζοντας το Αρχαίο Δράμα».

Η σειρά αυτή κειμένων αφιερωμένων στο αρχαίο δράμα και την αρχαία ελληνική γραμματεία ξεκίνησε στις 3 Σεπτεμβρίου 2026 μέσα από τη φιλόξενη εφημερίδα «Η Φωνή της Κορινθίας» και υλοποιείται με την επιστημονική συνεργασία της φιλολόγου Σοφίας Σκάζα, την οποία ευχαριστούμε θερμά για τη γενναιόδωρη προσφορά γνώσης και τη συμβολή της στη μορφωτική και πολιτιστική αποστολή του Φεστιβάλ.

Το φεστιβάλ δεν περιορίζεται στις ημέρες των παραστάσεων. Αποτελεί έναν ζωντανό θεσμό παιδείας και πολιτισμού καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.

Εύη Κοκκίνου

Πρόεδρος Οργανωτικής Επιτροπής

Διεθνούς Νεανικού Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος Κορίνθου

4. Ας γνωρίσουμε το σατυρικό δράμα και την κωμωδία!

Γράφει η Σοφία Σκάζα, Φιλόλογος

Δεν πρέπει να λησμονούμε πως οι Έλληνες διέθεταν ανέκαθεν έναν χαρακτήρα ανήσυχο και δυναμικό, με διάθεση παιγνιώδη και αγάπη για τη χαρά και το γλέντι. Ήταν, επομένως, λογικό να αναζητήσουν πολλές διαφορετικές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης, πολλούς ξεχωριστούς τρόπους προκειμένου να συνδυάσουν την ανάγκη τους για γιορτή με την αισθητική απόλαυση, τον φιλοσοφικό προβληματισμό και την πολιτική σκέψη. Από αυτή την οπτική πρέπει να προσεγγίζουμε κάθε φορά τόσο την τραγωδία όσο και τα άλλα δύο είδη της δραματικής ποίησης, το σατυρικό δράμα και την κωμωδία. Και τα τρία γεννήθηκαν από τις διονυσιακές εορτές και ήταν εξίσου αγαπητά στους αρχαίους θεατές.

Το σατυρικό δράμα: ήταν ένα ευχάριστο λαϊκό θέαμα. Ενώ διατηρούσε τα εξωτερικά στοιχεία της τραγωδίας, δεν είχε καθόλου σκοπό να προβληματίσει βαθιά και να διδάξει, όπως έκαναν η τραγωδία και η κωμωδία. Με αυτό οι ποιητές ήθελαν μόνο να προκαλέσουν το γέλιο. Παράλληλα, τον χορό στο σατυρικό δράμα αποτελούσαν πάντα οι πιστοί σύντροφοι του Διονύσου, οι Σάτυροι με αρχηγό τους τον γέροντα Σειληνό και έτσι οι θεατές επανασυνδέονταν με την διονυσιακή λατρεία, την «μητέρα» του δράματος. Πρόκειται πραγματικά για να θέαμα ευχάριστο και ανάλαφρο που ικανοποιούσε και την ευλάβεια των απλών ανθρώπων προς τις θρησκευτικές παραδόσεις. Όπως θα δούμε και στη συνέχεια, οι ποιητές που συμμετείχαν στους δραματικούς αγώνες έπρεπε να παρουσιάσουν μια τετραλογία. Μαζί, δηλαδή, με τις τρεις τραγωδίες είχαν ετοιμάσει και ένα σατυρικό δράμα, το οποίο «παιζόταν» τελευταίο και προκαλούσε ανακούφιση από την συνταρακτική διαδικασία «κάθαρσης» της τραγωδίας.

Η κωμωδία: εδώ οι ποιητές αντλούσαν θέματα από την καθημερινή ζωή αλλά συχνά τα «έντυναν» με μύθους ή κατασκεύαζαν πλαστές εικόνες αξιοποιώντας το υπερβολικά γελοίο. Σκοπός τους ήταν να τέρψουν αλλά, κυρίως, να στηλιτεύσουν καταστάσεις -πολιτικές, ηθικές και κοινωνικές- οι οποίες έβλαπταν την πόλη και ήταν επικίνδυνες για τα υγιή κοινωνικά ήθη. Παρόλο που για την αρχή της κωμωδίας μάς σώζονται λίγες πληροφορίες, οι μελετητές την συνδέουν με τα πανάρχαια φαλλικά άσματα, καθώς και με τις βωμολοχίες και τα πειράγματα που λέγονταν κατά τη διάρκεια της διονυσιακής λατρείας στα πολύ παλιά χρόνια.

Πρέπει να τονίσουμε εδώ πως όλα τα παραπάνω δεν φαίνεται να αποτελούσαν ένα ξέσπασμα της πρωτόγονης ψυχής, αλλά αντιθέτως, μια βαθιά έκφραση ιερουργίας, συνδεδεμένη άρρηκτα με τη γονιμότητα της γης. Ο Ι. Κακριδής θεωρεί πως την πρώτη μορφή κωμωδίας αποτελούσε ένας «κωμός», ένας όμιλος συνήθως νέων μεταμφιεσμένων σε ζώα, ο οποίος στις γιορτές εμφανιζόταν μπροστά στο κοινό, απηύθυνε προσωπικά σκώμματα (πειράγματα) κατά των ακροατών, έψαλλε μια ωδή προς τιμήν του Διονύσου και τέλος αποχωρούσε τραγουδώντας.

Αυτά τα προσωπικά πειράγματα μπορούσαν να εκφράζουν τη δυσαρέσκεια των αγροτών και λαϊκών ανθρώπων εναντίον των αριστοκρατών, όπως έγινε στο ξεκίνημα της κωμωδίας στα Μέγαρα. Μπορούσαν, ωστόσο, να χρησιμοποιηθούν και από τους αριστοκρατικούς ως όπλο εναντίον «του δήμου» και των ηγετών της δημοκρατικής παράταξης. Η πολιτική σάτιρα, επομένως, ήταν κατά κύριο λόγο το περιεχόμενο των κωμωδιών. Στην αρχή άτεχνα και με «φωνή» αθυρόστομη και στη συνέχεια με περισσότερο τεχνική μορφή, αλλά πάντα εξαντλώντας το ισχυρό προνόμιο της «παρρησίας», η κωμωδία μιλούσε ανοικτά για τα κακώς κείμενα και κατήγγελλε αδικίες και παρανομίες.

Μιμητές του μεγαρίτη Σουσαρίωνα (ο οποίος συνέθεσε τις πρώτες έμμετρες κωμωδίες τον 6^ο αιώνα π.Χ.) ακολούθησαν πολλοί, αρχικά στα χωριά της Αττικής και αργότερα στο «άστυ»: ο Χιωνίδης, ο Εκφαντίδης, ο Μάγνης, ο Κράτης, ο Κρατίνος, ο Φερεκράτης, ο Εύπολις, ο Τηλεκλείδης… Κορυφαίος όλων ο Αριστοφάνης, τα έργα του οποίου απολαμβάνουμε συχνά στην Επίδαυρο αλλά και σε άλλες σκηνές. Ο Αριστοφάνης με μεγάλη μαεστρία και γλώσσα κοφτερή δεν διστάζει να κατακεραυνώσει τους πάντες: φιλοσόφους, πολιτικά πρόσωπα, εύπορους επιχειρηματίες, ακόμα και τους ίδιους τους συμπολίτες του για τα ελαττώματά τους! Καθισμένες στους τιμητικούς τους θρόνους οι εξέχουσες προσωπικότητες της Αθήνας αναγκάζονται να αποδεχθούν την καυστική κριτική των κωμωδιογράφων και να προβληματιστούν σοβαρά για τον πολιτικό τους βίο! Μεγάλες στιγμές της Δημοκρατίας!