Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2005)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –199

     Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Αν υπήρχε παιχνίδι γραμματικής, με όρους χαρτοπαιξίας, σίγουρα το γράμμα Η (ήτα) θα έπαιζε τον ρόλο του μπαλαντέρ, του τζόκερ, που αντικαθιστά οτιδήποτε.

Σχήμα εξόχως εύπλαστο, χρησιμοποιήθηκε σε κάθε περίοδο εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας και πάντοτε διαδραμάτιζε κομβικό ρόλο.

Μ’ αυτό το σπουδαίο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου θα ασχοληθούμε σήμερα, το Η (ήτα), για το οποίο σίγουρα θα γίνει αναφορά τουλάχιστον σε δύο, αν όχι σε περισσότερα μέρη. 

 

Α΄ ΜΕΡΟΣ

 

Το Ήτα μαζί με το Ω-μέγα είναι τα δύο μακρά φωνήεντα του αλφαβήτου, αυτά δηλ. με μακρά πνοή, προφορά. Δυστυχώς σ’ αυτό μας το άρθρο δεν μπορεί να γίνει αναφορά στο τι τελικώς οι αρχαίοι εννοούσαν, όταν έλεγαν μακρό, τι όταν έλεγαν βραχύ και πώς αυτές οι ονομασίες μεταφραζόταν στην προσωδία τού λόγου ή στην εκφορά τών μουσικών φθόγγων. Εδώ να σημειώσω πως όποιος υποστηρίζει ότι «ξέρει» πώς αρθρώνονταν ο λόγος στην αρχαία Ελλάδα, με όλες αυτές τις λεπτομερέστατες παρατηρήσεις αλλά και τους πυκνούς, τους δαιδαλώδεις κανόνες, καλλίτερα να το ξανασκεφθεί.

 

Ας αναδιφήσουμε όμως στην ιστορία τού εν λόγω γράμματος.

 

Διαβάζουμε στο Ετυμολογικόν το Μέγα: «Ἦτα το στοιχείον, ὅτι ἐκ τοῦ ἦτα καὶ ταῦ ἔχειν τὸν χαρακτῆρα τοῦ στοιχείου. Ἡνίκα γὰρ πλάγιον τεθῇ, εὐρήσεις ταῦ· εἰ δὲ ἀπὸ πρώτης γραμμῆς τοῦ ἦτα βαρεῖαν δώσει διὰ τῆς ἐν μέσῳ γραμμῆς, τὸ ἦτα εὐρήσεις άλφα». [σε ελεύθερη απόδοση: …όταν το Η το στρέψεις πλάγια, θα βρεις το Τ, ενώ όταν κλείσεις τα πάνω άκρα του, θα σχηματιστεί το Α].

Το Η δηλ. εμπεριέχει στο σχήμα του τόσο το Τ όσο και το Α, γι’ αυτό προέκυψε και τ’ όνομά του, Η-Τ-Α.  

 

Συνεχίζοντας με το ίδιο Λεξικό, διαβάζουμε πως το Η είναι η μακροφωνία (ακούγεται μακρύ δηλ. στην προφορά) τόσο του Α αλλά και του Ε, κατά το παράδειγμα ημέρα/αμέρα, μήτηρ/μάτηρ.

 

Στα Σχόλια επί της Γραμματικής τού Διονυσίου τού Θρακός διαβάζουμε κάποιες χρήσιμες παρατηρήσεις, ως προς το πού χρησιμοποιούνται τα μακρά και τα βραχέα:

«... Μακρὰ δὲ εἶπε τὸ η καὶ τὸ ω, οὐχ ὅτι μεγάλαις γραμμαῖς κέχρηνται· δύνανται γὰρ καὶ τὰ βραχέα μεγάλαις ταῖς γραμμαῖς γράφεσθαι· ἀλλ' ἐπειδὴ τῶν πρός τί εἰσι, καὶ συγκρίνεται τὰ μακρὰ ὡς πρὸς τὰ βραχέα. Καὶ ἔστι ταῦτα εἰρημένα κατὰ μουσικὸν λόγον· τὸ γὰρ μακρὸν καὶ βραχὺ κατὰ χρόνον λέγει καὶ διάστημα τῆς φωνῆς· πολλάκις γὰρ αὐτὰ εἰς ἑαυτὰ ἀναλύεται καὶ συγκιρνᾶται· ἀναλύεται γοῦν τὸ η εἰς δύο εε, ὡς παρὰ τῷ ποιητῇ δέελον δ' ἐπὶ σῆμά τ' ἔχευαν, ἤτοι δῆλον, καὶ συναιρεῖται πάλιν τὰ δύο εε εἰς τὸ η, ὡς τὸ ᾔδεε ᾔδη...».

Και πάλι σε ελεύθερη μετάφραση, «…το Η και το Ω ονομάστηκαν μακρά όχι επειδή έχουν μακριές γραμμές, αφού και τα βραχέα μπορούν να έχουν ίδιες, αλλά επειδή ξεχωρίζουν μεταξύ τους από τον χρόνο που διαρκούν, όταν εκφέρονται με την φωνή». Και συνεχίζει, δίνοντας παραδείγματα μετάπλασης βραχέων εις μακρά, πως «το Η αναλύεται σε δύο ΕΕ και τα δύο ΕΕ σε Η, όπως στις λέξεις δέελον/δήλον και ήδεε/ήδη».

 

Στην γλωσσική «μάχη» επικράτησης του Δωρικού ή του Ιωνικού αλφαβήτου, το μεν διέθετε το Α(λφα) και το δε το Η(τα). Επικράτησε το Η, αφού τελικώς επικράτησε η ιωνική διάλεκτος, αλλά ακόμη/ακόμα και σήμερα τα δύο γράμματα συναντώνται στις κατά τόπους ντοπιολαλιές. Σήμερα έκανε ζέστη/ζέστα!

 

Όταν, λοιπόν, καθιερώθηκε το ιωνικό αλφάβητο σε πολλές περιοχές τής αρχαίας Ελλάδας, προέκυψε η ανάγκη να αποδίδεται με κάποιον τρόπο ο δασύς φθόγγος. Έτσι κατέληξε να χρησιμοποιούνται τα δύο μισά του Η, το μεν αριστερό ἧτα (├) ως δασύς φθόγγος, το δε δεξιό για να αποδώσει την έλλειψη δασύτητας ἦτα (┤)

 

Ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο θεμελιωτής τής επιστήμης τής γλωσσολογίας στην Ελλάδα, στο μνημειώδες έργο του «Ιστορία τής Ελληνικής Γλώσσης», γράφει για την ιστορική πορεία τού Η: «Τὸ στοιχεῖον Η, πρὶν παραληφθῇ ἐκ τοῦ Ἰωνικοῦ ἀλφαβήτου πρὸς παράστασιν τοῦ μακροῦ Ε ἦτο ἐν χρήσει πρὸς δήλωσιν τοῦ δασέος πνεύματος οἷον ΗΟΣ ἀντὶ ΟΣ. Ὠσαύτως ετίθετο μετὰ τὰ ψιλὰ Π, Κ, Τ πρὸς παράστασιν τῶν δασέων συμφώνων Φ, X. Θ, πρὶν εἰσαχθῶσι τὰ στοιχεῖα ταῦτα, ΠΗ ἔκειτο ἀντὶ τοῦ Φ, ΚΗ ἀντὶ τοῦ X καὶ ΤΗ ἀντὶ τοῦ Θ. Ὅτε δὲ τὸ Η παρελήφθη πρὸς παράστασιν τοῦ Ε μακροῦ, ἐτμήθη συγχρόνως εἰς δύο, ὥστε τὸ μὲν ├ παρίστα τὴν δασεῖαν, τὸ δὲ ┤ἐδήλου τὴν ψιλήν, ὅθεν προέκυψαν τὰ νῦν σημεῖα τοῦ πνευματισμοῦ».

 

Εδώ λύεται και η απορία -όσων την έχουν- για τον τρόπο που οι Ευρωπαϊκές γλώσσες, δια του Λατινικού Αλφαβήτου, χρησιμοποίησαν ακριβώς όσα μνημονεύει ο Χατζιδάκις για τους συνδυασμούς και τις διαφορετικές προφορές που έδινε το Η: PHilosoPHy >ΦιλοσοΦία, KHazars >Χαζάροι, Theory >Θεωρία.

 

Το Η σε ένα αρχαιότερο ελληνικό σύστημα αρίθμησης, το ακροφωνικό σύστημα, συμβόλιζε, τον αριθμό 100, από το πρώτο γράμμα τής λέξεως ἑκατό, που γράφονταν ΗΕΚΑΤΟΝ → ἑκατόν (όπου το αρχικό Η αντικαταστάθηκε τελικά από το πνεύμα τής δασείας). Το γράμμα αυτό το πήραν αυτούσιο οι Λατίνοι, H-h, με το μικρό μάλιστα h, να μοιάζει με το σύμβολο της δασείας.

 

Συνεχίζεται…

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.