Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1985)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*
Θα ακούσατε, φαντάζομαι, πως ύστερα από κάτι χρόονια(!!) ξηρασίας, τελικώς βρέχει και στο Ιράν και στα Εμιράτα και στα Ντουμπάγια.
Τι περίεργο φαινόμενο, βρε παιδί μου! Άμα ο καλός θεούλης θέλει να κάνει …καλό, στέλνει ένα συστημένο πύραυλο και χαλάει το μηχάνημα της ανομβρίας, που το είχε εγκαταστήσει από «τα πριν χρόνια» ο Βελζεβούλης (βάλτε όποιο όνομα θέλετε εσείς), για να ψοφήσουν οι οχτροί του, τα ζα τους, τα χωράφια τους, τα παιδιά τους…
Και χάλασαν τα σχέδιά του. Προσωρινώς· μη νομίζετε. Θα το ξαναφτιάξει αυτός. Έχει λεφτά. Εμείς τον χρηματοδοτούμε, σε κάθε μας κίνηση, σε κάθε μας αγορά. Όλα δικά του είναι. Δεν ξεμπήχνεται αυτός εύκολα. Χρειάζεται συντονισμένη προσπάθεια από εμάς τους αναλώσιμους. Χλωμό το κόβω να τα καταφέρουμε αλλά μιας και η ελπίδα, όπως λέμε, πεθαίνει τελευταία, ε, ας το ελπίσουμε κι ας έχουμε τουλάχιστον τα μάτια μας ανοιχτά.
Όλα τα παγκόσμια παπαγάλια, λοιπόν, μας το ανακοίνωσαν με προσποιητή έκπληξη, χωρίς φυσικά να μας πουν το γιατί, τι έγινε και «it’s raining cats and dogs» [βρέχει καρεκλοπόδαρα, αγγλιστί]. Αν ψάξετε στα …ψαγμένα social, όλο και κάπου θα πέσετε πάνω στον λόγο που έγινε αυτή η τρομακτική εξέλιξη και είδαν οι άνθρωποι εκεί βροχούλα με το τουλούμι.
Rain η βροχή. Λέτε να ’ναι δική τους η ρίζα. Μπα, δύσκολο.
Είχε αναλυθεί στο φύλλο Λ.Ε.73 αλλά, επειδή «η επανάληψη είναι μήτηρ πάσης μαθήσεως», το επαναφέρω.
Η βροχή προέρχεται εκ του ρήματος βρέχω και ορθώς. Του βρέχω όμως η «πηγή» είναι το ρ. φύω, που σημαίνει κάνω κάτι να φυτρώσει, παράγω, γεννώ, βλασταίνω αλλά προερχόμενο εκ του φαίνω, με παράγωγο το φάος>φως, δηλαδή φέρνω κάτι εκ της γης στο φως. Το φύω παρήγαγε το βρύω ή βλύω (φύω+ρέω>ροή>ρύσις =φυρύω >φρύω >βρύω, με φ>β) κι αν προσθέσουμε και το άγω (βρύω+άγω) προκύπτει το βράγω> βρέγω >βρέχω, με α>ε και γ>χ και φυσικά και η βροχή.
Άλλα ονόματα της βροχής στην αρχαία ελληνική ήταν υετός ή όμβρος, προερχόμενα και τα δύο εκ του ύω (=βρέχω, στέλνω βροχή, πέφτω σαν βροχή), με αρκτικό γράμμα το υ, που δηλώνει υγρό στοιχείο και χωρητικότητα, ως εκ του σχήματός του. Το μεν υετός εκ του ύω+ετός (=πεμπτός, εκ του ίημι =πέμπω, στέλνω, που δηλώνει βιαιότητα, ταχύτητα) και σημαίνει την ραγδαία βροχή, το δε όμβρος εκ του παραγώγου επιθέτου, υγρός (ύω+ροή >υαρός >υγαρός >υγρός) ή οβρός, με β>μβ. Πιθανολογώ πως το λατινικό pluvia, το γαλλικό pluie και το ισπανικό lluvia παράγονται εκ του φλύω, ενώ το ιταλικό piovere-pioggia, το αγγλικό rain καθώς και το γερμανικό Regen παράγεται εκ του βρύω, όμβρος.
Για τα τρία τελευταία υπάρχει κι άλλη άποψη, που λέει πως προέρχονται εκ του ραίνω (=ραντίζω, διασκορπίζω), με ρίζα αυτού το ρα- (εκ του βρυχάομαι), που έδωσε το ραίω >ραίνω, την ρανίδα (=σταγόνα) κλπ.
Το γαλλικό, eau (=νερό), καθώς και το αντίστοιχο αλβανικό, ujë (προφέρεται ούι), έχουν εμφανώς την ρίζα τους στο ύω.
Το ύδωρ είναι σύνθετη λέξη, εκ του ύ-ω (=βρέχω, πέφτω σαν βροχή) + δα (=γη), σημασία που δεν νομίζω πως χρειάζεται να σας επεξηγήσω περισσότερο.
Στην λατινική όμως το νερό είναι aqua και η ρίζα του είναι η αχά ή αχή (=θορυβώδης πτώση, ήχος ύδατος, «χέεται καὶ ἠχεῖ», «ἀχερὸν κῦμα»). Εκ της λατινικής, οι Ιταλοί και οι Ισπανοί το ονόμασαν acqua & agua, ενώ οι Άγγλοι και οι Γερμανοί water & Wasser, εκ του Fύδωρ >ύδωρ. Οι Φρύγες το έλεγαν βέδυ. «Βέδυ τοὺς Φρύγας τὸ ὕδωρ φησὶ καλεῖν, καθ’ ὃ καὶ Ὀρφεύς».
Παράγωγα της αχής είναι ο Αχελώος, ο Αχέρων, οι λαοί τής θάλασσας, Αχαιοί κλπ.
Και για να προστατευτούμε από την βροχή, τις καταιγίδες, πρέπει να βάλουμε το κεφάλι μας κάτω από κάτι, μια στέγη, ένα υπόστεγο, μια οροφή. Όλα αυτά οι Άγγλοι τα αποδίδουν με το roof. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τόσο η ρίζα του roof, όσο και της στέγης αλλά και της οροφής.
Να ξεκινήσουμε με την στέγη. Πρόκειται για το τέγος (=στέγη, «λίθινον τέγος») και το ρήμα στέγω. Η ετυμολογία του εκ του ί-στημι, με η>ε και το γ να παρεμβάλλεται. Οι Λατίνοι το είπαν tego, οι Γάλλοι toit, οι Ιταλοί tetto, οι Ισπανοί techo, οι Άγγλοι deck (=στεγασμένο κατάστρωμα πλοίου) και οι Γερμανοί Dach.
Η οροφή όμως είναι εκ του ρ. ερέφω, που σημαίνει καλύπτω με στέγη, με ε>ο.
Ο σκοτεινός τόπος μεταξύ γης και Άδη, το σκοτάδι τής αβύσσου, της θάλασσας, λέγεται έρεβος, προφανώς εκ του ερέφω, με φ>β, διότι στεγαζόταν από το έδαφος της γης. Το τρομακτικό τέρας με την μορφή σκύλου (κύων), που -κατά την μυθολογία- φύλαγε τον Άδη, λεγόταν Κέρβερος. Κι αυτός εκ του κύων+έρεβος >Κέρεβος >Κέρβερος, με εβ>βε.
Σαν τον Κέρβερο της «παγκόσμιας ειρήνης», τον …προστάτη της, τον …εφαρμοστή της, το ψυχανώμαλο εκβιαζόμενο πορτοκαλί αμερικάνικο νούμερο! Βάλε τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα. Έδεσες. Δέσαμε…
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο