Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2003)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –197

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Γραμμάτων σειρά με το Ζ (ζήτα)

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Το γράμμα Ζ είναι σύμφωνο και θεωρείται διπλό [όπως τα Ξ(κσ) και Ψ(πσ)], συγκείμενο εκ του Σ+Δ, δηλ. ταυτοχρόνως Σ-υριγμός και Δ- ούπος. Π.χ. Αθήνας δε/Αθήναζε, κωμάσδω/κωμάζω. Ουσιαστικώς ο ήχος τού Ζήτα είναι ίδιος με του Σίγμα, μόνο που στο Ζήτα λαμβάνουν μέρος και οι φωνητικές χορδές.

Το Σίγμα όμως μετατρέπεται σε Ζήτα, πριν την εκφορά του μπροστά από Β, Μ, Δ, είτε στην σύνθεση λέξεων, είτε απλώς κατά την συνεχόμενη εκφορά με τα παραπάνω σύμφωνα π.χ. σβούρα (ζβούρα), εσμός (προφέρεται ἐζμός), σμίκρυνσις (ζμίκρυνσις), ενώ, όπως προαναφέρθηκε, μπροστά από το Δ δίνει το διπλό Ζ (κωμάσδω/κωμάζω).

Ο Αριστοτέλης γράφει ότι: «Οἱ μὲν γὰρ τὸ ζα ἐκ τοῦ σ καὶ δ καὶ α φασὶν εἶναι, οἱ δὲ τινες ἕτερον φθόγγον φασὶν εἶναι καὶ οὐδένα τῶν γνωρίμων», δηλ. άλλοι λένε ότι το Ζήτα προέρχεται εκ του σ+δ και άλλοι λένε ότι είναι χωριστός φθόγγος.

Ως ιστορικός εφευρέτης τού Ζ θεωρείται ο Παλαμήδης. Γράφει το Λεξικό Σουίδα: «Παλαμήδης Ναυπλίου καὶ Κλυμένης, Ἀργεῖος ἐποποιός, ἧν δὲ οὗτος ἀνεψιὸς τοῦ βασιλέως Ἀγαμέμνονος πρὸς μητρὸς, ἔσχε δὲ εὐφυὼς πρὸς τε φιλοσοφίαν καὶ ποιητικήν, καὶ εὐρετὴς τοῦ ζ στοιχείου καὶ τοῦ θ καί τοῦ φ καὶ τοῦ χ, ψήφων τε καὶ πεσσῶν καὶ κύβων καὶ μέτρων καὶ σταθμῶν. τὰ δὲ ποιήματα (=ἐπιτεύγματα) αὐτοῦ ἠφανίσθη ὑπὸ τῶν Ἀγαμέμνονος ἀπογόνων...»

Το Ζήτα με το σχήμα του (Ζ) μπορεί να συμβολίζει την γεφύρωση δύο αντικρυστών άκρων, όθεν το ρήμα ζεύγνυμι και εξ ου ζεύγος, ζυγός κ.ά.

Πάμε τώρα στον μεγάλο Πλάτωνα (Κρατύλος, 427 α).

«Ὣσπερ γὲ διὰ τοῦ φεῖ καὶ τοῦ ψεῖ καὶ τοῦ σῖγμα καὶ τοῦ ζῆτα, ὅτι πνευματώδη τὰ γράμματα, πάντα τὰ τοιαῦτα μεμίμηται αὐτοῖς ὀνομάζων οἷον τὸ "ψυχρὸν" καὶ τὸ "ζέον" καὶ τὸ "σείεσθαι" καὶ ὅλως "σεισμόν"». [Όπως ακριβώς βέβαια με το Φ και με το Ψ και με το Σ και με το Ζ, επειδή τα γράμματα αυτά εκφέρονται δι’ εκπνοής (φυσήματος), ο άνθρωπος δι’ αυτών έχει μιμηθεί και δι’ αυτών ονομάζει πράγματα που περικλείουν εντός των ιδιότητες όπως π.χ. το «ψυχρόν» (φ, ψ) ή το «ζέον» (ζ) ή το «σείεσθαι» (σ) και βεβαίως και τον «σεισμόν»].

«Οἶσθα ὅτι οἱ παλαιοὶ οἱ ἡμέτεροι τῷ ἰῶτα καὶ τῷ δέλτα εὖ μάλα ἐχρῶντο, καὶ οὐχ ἥκιστα αἱ γυναῖκες, αἵπερ μάλιστα τὴν ἀρχαίαν φωνὴν σῲζουσι. Νῦν δὲ ἀντὶ μὲν τοῦ ἰῶτα εἶ ἢ ἦτα μεταστρέφουσιν, ἀντὶ δὲ τοῦ δέλτα ζῆτα, ὡς δὴ μεγαλοπρεπέστερα ὄντα». (Πλάτων, Κρατύλος, 418 b, c). [Γνωρίζεις, ότι οι αρχαίοι πρόγονοί μας χρησιμοποιούσαν πολύ τα γράμματα I και Δ και προ παντός οι γυναίκες, οι οποίες χρησιμοποιούν περισσότερο την αρχαία διάλεκτο. Τώρα όμως χρησιμοποιούν αντί τού I το ΕΙ ή το Η, αντί δε τού Δ το Ζ, διότι τάχα είναι μεγαλοπρεπέστερα]. Προς διερεύνηση στο παρόν εδάφιο ποιους εννοεί ο Πλάτων «παλαιοί οι ημέτεροι» και πόσο «παλαιοί» ήταν;

«Ἀτεχνῶς γὰρ ἐστιν οἷον λόγος τὸ τοῦ Διὸς ὄνομα· διελόντες δὲ αὐτὸ διχῇ οἱ μὲν τῷ ἑτέρῳ μέρει, οἱ δὲ τῷ ἑτέρῳ χρώμεθα. Οἱ μὲν γὰρ "Ζῆνα" οἱ δὲ "Δία" καλοῦσιν· συντιθέμενα δ’ εἰς ἓν δηλοῖ τὴν φύσιν τοῦ θεοῦ, ὃ δὴ προσήκειν φαμὲν ὀνόματι οἵῳ τε εἶναι ἀπεργάζεσθαι...». (Πλάτων, Κρατύλος, 396 b) [Το όνομα του Διός είναι σαν ένας άτεχνος ορισμός · όταν διαχωρίσουμε δε αυτό σε δύο μέρη, άλλοι μεν χρησιμοποιούμε το ένα τμήμα του και άλλοι το άλλο. Οι μεν τον ονομάζουν «Ζήνα», οι άλλοι δε «Δία». Όταν όμως τα δύο αυτά ενωθούν σε ένα, φανερώνουν την φύση τού θεού, πράγμα το οποίο παραδεχόμαστε ότι αρμόζει στο όνομά του και στο ότι (ο θεός) δύναται να το πραγματοποιεί (= να δίνει δηλ. ζωή)].

Με αυτά που παρατέθηκαν καθίσταται φανερό πως τα διπλά γράμματα δημιουργήθηκαν και καθιερώθηκαν για να υπηρετήσουν την ενότητα δύο σημασιών, δύο γραμμάτων, με ξεχωριστές έννοιες το καθένα. Όμως κάποιος που ομιλεί, συνδιαλέγεται και τα προφέρει, δύσκολα διακρίνει αν αυτό που χρησιμοποιεί, που ακούει, συντίθεται εκ δύο γραμμάτων.

Ένα καλό ερώτημα είναι αν υπάρχει στην φύση ή μπορεί να προκληθεί από τον άνθρωπο ο ήχος «Ζ». Η απάντηση θα μπορούσε να είναι αρνητική. Εν τούτοις, υπάρχουν μερικές εξαιρέσεις, που έχουν προκληθεί από την δραστηριότητα του ανθρώπου και μας οδηγούν στο ηχητικό ερέθισμα «Ζ», ακόμα δε και στο σχήμα του.

Στην ετυμολογία τού ρήματος σίζω γράφει το λεξικό:

«Τὸ ρῆμα "σίζω" σχηματισθὲν κατ’ ὀνοματοποιίαν σημαίνει ἐκφέρω ἦχον συριστικόν, καὶ λέγεται μάλιστα ἐπὶ τοῦ ἤχου ὃν ἐκφέρει τὸ θερμὸν μέταλλον ἐμβαπτόμενον εἰς ψυχρὸν ὕδωρ, πρὸς ὃν παραβάλλεται ὁ ἦχος τοῦ καίοντος ξύλου ἐπίσης βυθιζομένου εἰς τὸ ὕδωρ ἢ τὴν σὰρκα ζώου ἢ ἀνθρώπου».

Η πιο διάσημη γραμματολογική αναφορά σ’ αυτήν την εικόνα βρίσκεται στην Οδύσσεια του Ομήρου (Ι, 391-394). Ο ποιητής χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή την παρομοίωση για να περιγράψει τον ήχο που έκανε το μάτι τού Κύκλωπα Πολύφημου, όταν ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του κάρφωσαν σ’ αυτό το πυρωμένο ξύλο: «ὡς δ' ὅτ' ἀνὴρ χαλκεὺς πέλεκυν μέγαν ἠὲ σκέπαρνον εἰς ὕδωρ ψυχρὸν βάπτῃ μεγάλα ἰάχοντα φαρμάσσων· τὸ γὰρ αὖτε σιδήρου γε κράτος ἐστίν· ὣς τοῦ σίζ' ὀφθαλμὸς σποδέῳ περὶ μοχλῷ.» [Όπως ο χαλκιάς βυθίζει ένα μεγάλο τσεκούρι ή σκεπάρνι σε κρύο νερό κι αυτό τσιτσιρίζει δυνατά για να ατσαλώσει, αφού έτσι παίρνει την δύναμή του το σίδερο, έτσι ακριβώς τσιτσίριζε και το μάτι του γύρω από το πυρωμένο ξύλο].

Απ’ αυτήν την μαρτυρία μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο ήχος «Ζ» δημιουργείται κατά το σβήσιμο της φωτιάς τής εστίας, όταν της ρίξουμε νερό ή όταν βυθίσουμε ένα καιόμενο ξύλο ή μέταλλο (ζ-έον) μέσα σε νερό.

Για το τέλος του πρώτου μέρους τής αναφοράς μας στο γράμμα Ζ, ας δούμε κάποια πολύ σημαντικά, ζωής σημαντικά, ρήματα. Μονοσύλλαβο ρήμα Ζέω/ζω (= βράζω), ζήω/ζω (=ζω, είμαι ζωντανός). Εκ του ζέω/ζω το ζειν, η ζέστη και εκ του ζήω/ζω το ζην. Μικρή η εννοιολογική διαφορά τών ρημάτων και μεγαλύτερη η συγγένειά τους, αφού ο ζωντανός είναι και ζεστός, «βράζει» το αίμα του. Βασικές λέξεις, που έχουν σχέση με το πνεύμα, την ουσία και τον πλούτο τής Ζωής αρχίζουν από Ζήτα: Ζεύς, ζωή, ζώ, ζητώ, ζέσις, ζήλος, ζίω, ζυγός, ζευγνύω, ζέω κ.ά. Το Ζήτα ζει, ζευγνύει, ζητεί, ζηλεί και διέπει την ζωή με το ζωογόνο πνεύμα του, σαν τον ζεστό άνεμο. Ζα είναι επίσης και η γη.