Για μία ενάρετη ΤΝ (Φ. 2002)

 

Του Κώστα Τζαναβάρα  *

 

ΑΡΕΤΗ, κατά τον αρχαίο φιλόσοφο Αριστοτέλη, είναι η επαινετή έξις με βάση τη μεσότητα. Με απλά λόγια, αρετή είναι ένα προτέρημα, ο καλώς δοκιμασμένος τρόπος κρίσης και συμπεριφοράς. Καλώς εχόντων των πραγμάτων, η ανδρεία, η φιλαλήθεια, η παρρησία, η φρόνηση ... είναι έξεις που επιδοκιμάζονται από την κοινωνία. Η κοινωνική επιδοκιμασία, καθ' οιονδήποτε τρόπο, δίνει κίνητρα για επανάληψη της ενάρετης συμπεριφοράς αλλά και για βελτίωσή της. Σχηματικά, έτσι διαμορφώνεται η Ηθική.

Η αρετή, λοιπόν, είναι επίκτητη και προαιρετική. Και μπορεί να είναι είτε ηθική (π.χ. ανδρεία, θάρρος), είτε διανοητική (π.χ. σοφία, φρόνηση). Καλώς εχόντων των πραγμάτων...

 

ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΗΜΕΡΑ επεκτείνεται. Στην κοινωνία μας υπάρχουν πια και σκεπτόμενες μηχανές. Η Τεχνητή Νοημοσύνη σκέπτεται για εμάς, πράττει ανθ' ημών, ετοιμάζει αποφάσεις, άρθρα, βιβλία. Αναπτύσσει κρίση, ικανότητα να αντιλαμβάνεται τί επιτρέπεται και τί απαγορεύεται. Τί συμφέρει, τί δεν συμφέρει. Τί είναι καλό και τί κακό.

 

ΠΕΡΙΕΡΓΩΣ, κυριαρχεί άνευ αντιπάλου η θέση ότι η ΤΝ δεν έχει Ηθική. Η "απόδειξη" προφανής: πώς να έχει Ηθική ένα μηχάνημα; Ενώ, πολύ απλά, έχει κάτι ανάλογο με έξεις. Παγιωμένες τάσεις συμπεριφοράς και κρίσεως, που μπορεί κάλλιστα να είναι επαινετές ή μη. Σωστά;

 

Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ πολύ καλά ότι η Ηθική μας διαμορφώνεται με δύο επάλληλους τρόπους: μηχανικά και βιωματικά. Στην μία περίπτωση εξηγείς, στην άλλη δείχνεις. Στη μία περίπτωση ο άνθρωπος είναι λογικό ον, στην άλλη είναι μιμητικό. Στη μία περίπτωση επεξεργάζεται λόγια, στην άλλη εικόνες.

ΚΑΤΙ ΑΝΑΛΟΓΟ ΙΣΧΥΕΙ και με τις σκεπτόμενες μηχανές. Η ΤΝ έχει αφ' ενός τις εκ κατασκευής ρυθμίσεις της και αφ' ετέρου την συναναστροφή της με τον άνθρωπο. Συναναστροφή δύο επιπέδων, μάλιστα. Εξηγώ.

 

ΠΡΩΤΟΝ, η βασική της ρουτίνα είναι μηχανική και αμείλικτα ορθολογική: με βάση όσα έχει μάθει και το εκάστοτε συμφραζόμενο, υπολογίζει ποια συνέχεια είναι πιθανότερη ή καταλληλότερη. Δεν αυθαιρετεί η ίδια η ρουτίνα. Εφαρμόζει αυτό που έχει μάθει.

Δεν έχει χώρο για αστεία ο βασικός αλγόριθμος της ΤΝ -να το πω λαϊκά.

ΔΕΥΤΕΡΟΝ, η ΤΝ συναναστρέφεται με ασύλληπτα τεράστια ανθρώπινη εμπειρία. Δεν είναι δυνατόν να λειτουργήσει το πρόγραμμα, χωρίς να διδάσκεται από αυτήν την εμπειρία σωστά. Και, καθώς αυτή η τεράστια εμπειρία συνεχίζει να αυξάνεται αλματωδώς, γίνεται όλο και πιό ανέφικτο να νοθευτεί με ψευδή εμπειρία.

ΤΡΙΤΟΝ, τέλος, η ΤΝ συναναστρέφεται προσωπικά με τον εκάστοτε αντίστοιχο χρήστη. Η γνωριμία ξεκινάει από την αλληλοκατανόηση, συνεχίζει με τη συνεργασία σκέψεως, μοιραία αποκτούμε προσωπικό συνεργάτη σκέψεως και τελικά αποκτούμε ένα αυθεντικό αντίγραφο του εαυτού μας.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ασφαλώς η ΤΝ δεν έχει Ηθική, αλλά προφανώς έχει κάτι-σαν-Ηθική. Δεν έχει ανθρώπινη μορφή, αλλά έχει το ζητούμενο: ενάρετη συμπεριφορά. Μηχανικά και βιωματικά διαμορφούμενη και βελτιούμενη. Θεωρητικά, και με διασφαλισμένη μακροημέρευση (long run).

ΠΟΥ ΚΑΤΑΛΗΓΟΥΜΕ; Αν έχουμε πρόβλημα με την κάτι-σαν-Ηθική" της ΤΝ, η λύση δεν μπορεί να είναι στις ρυθμίσεις της, ούτε στη συναναστροφή της με τον άνθρωπο. Είναι, βεβαίως, στη συναναστροφή της με τον επιτήδειο άνθρωπο.

 

ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ: Αφού έχουμε πρόβλημα με τις κυβερνοεπιθέσεις πρακτόρων (agents) της ΤΝ, δεν έχει και τόσο νόημα να ψάχνουμε για νέες ρυθμίσεις. Ας ψάξουμε τον τρόπο με τον οποίο καλλιεργούμε την κρίση των πρακτόρων. Ας ψάξουμε και τον άνθρωπο, κυρίως τον επιτήδειο. Αυτόν που θολώνει τα νερά.

 

ΟΛΑ ΑΥΤΑ τα ξέρουν πολύ καλά αυτοί που ζητούν ρυθμίσεις. Καιρός να τα μάθουν, έτσι απλά, και αυτοί που θα έπρεπε να τα καταλαβαίνουν πολύ καλά. Αυτοί, δηλαδή, που θα πρέπει να σκεφθούν κάπως ανατρεπτικά: καλή ιδέα η ενάρετη ΤΝ, αλλά καλύτερα να τη βάλουμε να συμμορφώσει ορισμένους.

 

Μετά, θα είναι πολύ πιο κοντά ο καθένας μας στο να ενστερνιστεί πώς μπορεί να συμβάλει ως απλός χρήστης (user) της ΤΝ: απήχηση. Δύσκολο;

 

Κόρινθος 22 Σεπτεμβρίου 2026

 

*Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας