Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 1998)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –192

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Γραμμάτων Αλφαβήτου συνέχεια.

Και σ’ αυτό και στο επόμενο φύλλο θα ασχοληθούμε με το καταπληκτικό γράμμα Δ (Δέλτα), που συμβολίζει κυρίως την δύναμη, ο δε ήχος του είναι ένας δ... δ... δούπος (γδούπος).

Ξεκινάμε με Κρατύλο τού Πλάτωνα (427 b), που δίνει μια πολύ ωραία ανάλυση της χρήσεως των δύο εκ των τριών οδοντικών συμφώνων, με την τοποθέτηση της γλώσσας:

«Τῆς δ’ αὖ τοῦ "δέλτα" συμπιέσεως καὶ τοῦ "ταῦ" καὶ ἀπερείσεως τῆς γλώττης τὴν δύναμιν χρήσιμον φαίνεται ἡγήσασθαι πρὸς τὴν μίμησιν τοῦ "δεσμοῦ" καὶ τῆς "στάσεως"». [Η ικανότητα δε πάλι της εκφοράς τού φθόγγου «Δ» όπως και του φθόγγου «Τ» διά συμπιέσεως με δύναμη της γλώσσας (δηλ. επί των οδόντων ή του ουρανίσκου) φάνηκε χρήσιμος τρόπος στον άνθρωπο, για να μιμηθεί δι’ αυτού τον «δεσμό» και την «στάση»].

Στο απόσπασμα αυτό ο Πλάτων αφήνει να εννοηθεί, ότι το στοιχείο (γράμμα) Δ εκφράζει κατά βάσιν τον «δεσμόν» και το Τ την «στάσιν». Εδώ θα μας απασχολήσει μόνον η λέξη «δεσμός», της οποίας η δόκιμη ερμηνεία είναι το μέσο δια του οποίου δένεται κάτι (π.χ. σχοινί, λουρί, παλαμάρι πλοίου, καπίστρι υποζυγίου, ιμάντας ζεύξεως ζώου, και μεταφορικώς σύνδεσμος ενότητας, σχέση αμοιβαιότητας).

Ας δούμε όμως πώς γεννήθηκε ο ήχος «δουπ». Προστρέχουμε στον Όμηρο ( Ίλ. Δ 452):

«Ὡς δ’ ὅτε χειμαρρόοι ποταμοὶ κατ' ὄρεσφι ῥέοντες ἐς μισγάγκειαν ξυμβάλλετον ὄμβριμον ὕδωρ κρουνῶν ἐκ μεγάλων κοίλης ἔντοσθε χαράδρης· των δέ τε τηλόσε δοῦπον ἐν οὔρεσιν ἔκλυε ποιμήν».

[Και καθώς όταν οι σαν ποτάμια χείμαρροι κατέρχονται απ’ τα βουνά και σμίγουν αυξάνοντας την δύναμη των οχετών, που κρημνίζονται μέσα στην βαθειά χαράδρα· αυτών βεβαίως τον μακρυνό δούπο στα βουνά άκουε ο βοσκός].

Είναι πράγματι μεγαλειώδης η ερμηνεία τού φοβερού ήχου, που ακούγεται απ’ τα βουνά την ώρα τής καταιγίδας. «Δούπος»!! Αυτό το ηχητικό ερέθισμα ο πανάρχαιος Έλληνας κτηνοτρόφος τών ελληνικών βουνών μιμήθηκε με τον φθόγγο «Δ-ΟΥΠ». Τον ίδιο ήχο άκουσε, όταν στον αιγιαλό αντίκρυσε τα κύματα, που τα ονόμασε αίγες (γίδες), να αιγοπηδούν την ακτή (aιγι-aλòv) και να «σπάζουν» με ένα «ΠΛΑΓ» επάνω στις σπηλάδες.

Και στην Οδύσσεια περιγράφεται γλαφυρώς το πώς ο Οδυσσέας ακούει τον τρομερό θόρυβο και το βουητό τής θάλασσας, που σπάει πάνω στα κοφτερά βράχια τής ξηράς:

«καὶ δὴ δοῦπον ἄκουσε ποτὶ σπιλάδεσσι θαλάσσης· ῥόχθει γὰρ μέγα κῦμα...» (Οδύσ. Ε 401) [Και τότε άκουσε γδούπο από το νερό, που έσπαζε πάνω στους φαγωμένους βράχους τής θάλασσας, γιατί με ρόχθο χτύπαγε (την ακτή) το πελώριο κύμα...].

Πόσο φανερή είναι, αγαπητοί μου αναγνώστες, η προέλευση της ελληνικής γλώσσας από τους πανάρχαιους κτηνοτρόφους, από τις ονομασίες που έδωσαν σέ πολλά πράγματα, πάντοτε ξεκινώντας από τίς παρατηρήσεις τους σε κάθε στιγμή τής ζωής τους και πολύ αργότερα από την κωδικοποίηση αυτών (των παρατηρήσεων) σε στοιχεία τής Γνώσης, όπως ακριβώς δηλ. ορίζει την μοναδική έναντι των άλλων ζώων ικανότητα του ανθρώπου ο Πλάτων: «Ἀναθρῶν ἃ ὄπωπε», που παρατηρεί δηλ. με προσοχή αυτά τα οποία βλέπει!!

Τον ήχο όμως «ΔΟΥΠ» τον προκάλεσε ο ίδιος ο άνθρωπος, όταν με κάποια κατεργασμένη πέτρα χτύπησε τα ανώνυμα ακόμη δένδρα, για να αποσπάσει το ευθύ και κατάλληλο κλωνάρι για το κυνήγι και την άμυνά του. Αυτό το «ΔΟΥ» έγινε το πρώτο όνομα του τεμαχισμένου ξύλου: Δού-ρατα (=τα ξύλα).

Και πάλι στην Οδύσσεια (Ε 162-164) αποδεικνύεται του λόγου το αληθές:

«Ἂλλ’ ἄγε δούρατα μακρὰ ταμὼν ἁρμόζεω χαλκῷ εὐρεῖαν σχεδίην· ἀτὰρ ἴκρια πῆξαι ἐπ' αὐτῆς ὑψοῦ, ὡς σὲ φέρῃσιν ἐπ' ἠεροειδέα πόντον». [Αλλά εμπρός ξεκίνα, αφού κόψεις μεγάλα ξύλα, συναρμολόγησε με χάλκινα καρφιά ένα ευρύχωρο πλεούμενο· ύστερα στερέωσε επάνω σ’ αυτό κατάρτια ψηλά, τα οποία μπορούν να σε περάσουν απ’ τον γλαυκόχρωμο πόντο].

Στον Όμηρο η λέξη που αντιπροσωπεύει την γενική έννοια «δένδρο» είναι «δρυς»:

«τῷ μὲν ἄρα προπάροιθε πυλάων ὑψηλάων ἕστασαν ὡς ὅτε δρύες οὔρεσιν ὑψικάρηνοι αἵ τ’ ἄνεμον μίμνουσι καὶ ὑετὸν ἤματα πάντα ῥίζῃσιν μεγάλῃσι διηνεκέεσσ’ ἀραρυῖαι·» (Ίλ. Μ 131-134). [Αυτοί, λοιπόν, έστεκαν μπροστά στις υψηλές πύλες σαν τα υψηλόκορφα δένδρα τών βουνών, που αντιστέκονται κάθε μέρα σε θυελλώδεις ανέμους και νεροποντές, χάρη στις ρίζες τους τις μακρυές, που από τα πανάρχαια χρόνια είναι στεριωμένες στο βουνήσιο έδαφος].

Δρύες, λοιπόν, στον 'Όμηρο καλούνταν τα δένδρα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως και η λέξη «δένδρον» ήταν άγνωστη στον 'Όμηρο. Στην Ιλιάδα (Α 86-89) έχουμε μια λεπτομερή περιγραφή τής ώρας τού φαγητού τού κουρασμένου υλοτόμου:

«ἦμος δὲ δρυοτόμος περ ἀνὴρ ὠπλίσσατο δεῖπνον οὔρεος ἐν βήσσῃσιν, ἐπεὶ τ’ ἐκορέσσατο χεῖρας τάμνων δένδρεα μακρά, ἃδος τε μιν ἴκετο θυμὸν σίτου τε γλυκεροῖο περὶ φρένας ἵμερος αἰφεῖ». [καθ’ ον χρόνον δε ο ξυλοκόπος μαγειρεύει το δείπνο του στου βουνού τα φαράγγια και στις κοιλάδες, όταν χόρτασαν τα χέρια του να κόβουν δένδρα ψηλά και φούσκωσε από αηδία η ψυχή του και του φαγητού η γλυκειά σκέψη τριγύρισε στο μυαλό του και ο πόθος τον ανακούφισε].

Δένδρεα είναι τα δένδρα και δρυοτόμος ο ξυλοκόπος.

Αν προσπαθήσουμε να αποκωδικοποιήσουμε την λέξη δουρά (δένδρο), φαίνεται πολύ πιθανό, μάλλον βέβαιο, πως η λέξη έχει σχηματισθεί από δύο φυσικούς ήχους, τον ηχομίμητο «ΔΟΥΠ» και τον ήχο «ΡΟΟ» (ροή ύδατος), που απέδωσαν τον ήχο τής «κατρακύλας» τού κορμού. Εξ όσων γνωρίζουμε, ο τρόπος μεταφοράς τών κορμών τών δένδρων από το βουνό στις κοιλάδες, όπου γίνεται η κατεργασία τους, είναι άλλοτε να σύρονται με ζώα και άλλοτε να αφήνονται να κατρακυλούν. Αυτοί οι δύο ήχοι δίνουν την αρχέγονη λέξη «ΔΟΥΡΟΟ» ή «ΔΟΥΡΑ». Δείτε όμως και μια άλλη καταπληκτική λεπτομέρεια. Η λέξη αυτή δεν προσδιόριζε το δένδρο που ήταν όρθιο στο βουνό, διότι του είχαν αφαιρεθεί από τους δρυοτόμους τα κλαδιά με τα φύλλα και του είχαν αποκοπεί οι ρίζες, είχε πάψει δηλ. να στέκεται όρθιο, να μένει και να τρέφεται σε κάποιο χώρο. Αυτή είναι η διάκριση μεταξύ τών εννοιών «δένδρον» και «δουρά» ή ξύλα (επειδή τα έξυναν, όπως θα δούμε στο γράμμα Ξ).