Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1970)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
2ο μέρος
Θυμίζω πως στο προηγούμενο φύλλο είχε γίνει αναφορά στις ομηρικές λέξεις ή εκφράσεις, που ακόμα και σήμερα βρίσκονται σε χρήση στην νεοελληνική.
Και σ’ αυτό θα γίνει η ίδια αναφορά, με άλλες φυσικά λέξεις, συσχετιζόμενες και με σύγχρονα γεγονότα της καθημερινότητος, πάντα με την χιουμοριστική ή την δηκτική πλευρά της παρουσίασης. Ή μήπως δεικτική, όπως πολλάκις ευρίσκεται γραμμένη σε σύγχρονους -τάχα- μελετημένους και «ψαγμένους», που ξέρουν και την αρχαία γλώσσα (!!) αλλά της βγάζουν τα μάτια.
Μεταφορικώς, δηκτικός είναι αυτός που σχολιάζει με αιχμηρό τρόπο αλλά στην κυριολεξία είναι αυτός που δαγκώνει, και πρόκειται για παράγωγο επίθετο του ρ. δάκνω (=δαγκώνω), με το θέμα του να το αντλεί από τον αόριστο, έ-δηκ-σα >έδηξα (=δάγκωσα). Το «δεικτικός» προέρχεται από το ρ. δείκνυμι (=δείχνω) και προφανώς δεν βγάζει νόημα, αν συγχέεται με αυτόν που «δαγκώνει», τον αιχμηρό, όπως είπαμε. Το δάκνω, σύμφωνα με το Ετυμολογικόν το Μέγα, ετυμολογείται εκ του επιτ. δα+καίνω (=κόπτω) >δακαίνω > δαγκάνω, με αποβολή τού ι και πλεονασμό τού γ. Μετά, πάλι με αποβολή τού ι και συγκοπή γίνεται δάκνω.
Πάμε τώρα στις ομηρικές λέξεις και εκφράσεις.
Θα μπορούσαμε ν’ ακούσουμε ή να διαβάσουμε στα …αμερόληπτα και …σκληρά ελληνικά ΜΜΕ (προσοχή, «μη σκίσουν κάνα καλσόν», όπως θα ’λεγε κι ο …γλυκούλης Υπουργός μας) πως ο ΠΘ μας παρέθεσε γεύμα στην αντιπροσωπεία τών αγροτών, για να δείξει πόσο γαλαντόμος είναι και πόσο τους νοιάζεται. Σήμερα χρησιμοποιούμε την λέξη γεύμα, που κυριολεκτικώς σημαίνει κάτι που το γεύεσαι, το δοκιμάζεις, το τρως, αντί εστίαση, αλλά λέμε εστιατόριο, συνεστίαση, για τον χώρο όπου λαμβάνουν χώρα γεύματα ανθρώπων και για την κατάσταση, όταν αυτοί οι άνθρωποι γευματίζουν/τρώνε μαζί.
Η Εστία, σύμφωνα με την ελληνική Μυθολογία, ήταν η πρωτότοκη κόρη τού Κρόνου και της Ρέας και αδελφή τού Δία, του Ποσειδώνα, του Άδη, της Ήρας και της Δήμητρας. Υπήρξε προσωποποίηση της οικιακής πυράς/φωτιάς, ήταν το κέντρο τής οικίας και της οικογένειας. Στην εστία προσφέρονταν σπονδές ή μικρές ποσότητες τροφής, και η οικογένεια άρχιζε το γεύμα ρίχνοντας αυτές τις προσφορές στην φωτιά. Η ετυμολογία τής δασυνόμενης εστίας είναι άκρως ενδιαφέρουσα και δύσκολα πάει το μυαλό μας εκεί. Πρόκειται για το ρ. φαίνω >φά(ν)σις > >φασ- >φεσ-, με α>ε, εσ-, με το φ να γίνεται δασεία.
Οι ευρωπαϊκές γλώσσες χρησιμοποιούν ως ρίζα την λατινική λέξη vesta (το v από το F), εκ της ελληνικής ρίζας Εστία-Fεστία (vestibulum λένε το εσωτερικό τής οικίας, όπου έκαιγε το πυρ τής εστίας). Οι Γάλλοι ομοίως vesta, οι Ιταλοί vestale την ιέρεια, οι Ισπανοί vestal, οι Άγγλοι Vestal και οι Γερμανοί Vestalin.
Θα έχετε ακούσει φαντάζομαι το ελληνικό ροκ συγκρότημα, τους «Πυξ-Λαξ». Σίγουρα αρκετοί θα έχετε αναρωτηθεί τι να σημαίνει; Ήταν ένα αρχαιοελληνικό σύνθημα προς τους φύλακες (bodyguards) των Ελευσινίων Μυστηρίων, όταν αντιλαμβάνονται πως κάποιος/οι προσπαθούσαν να εισέλθουν λάθρα και να δουν τι διαδραματίζεται στις μυστικές αυτές τελετές, να τους πετάξουν έξω με μπουνιές και κλωτσιές. Πυξ= με πυγμή, γροθιά, και λαξ=με λάκτισμα, κλωτσιά. Βέβαια, τότε το αντίστοιχο …ρεπερτόριο είχε κι άλλους «ωραίους» τρόπους για να σε τσουβαλιάσουν, όπως γνύξ (=με γονατιές) και ὀδάξ (=με δαγκωνιές, εκ του δάκνω, που είδαμε πιο πάνω).
Η πυγμή είναι η σφιγμένη γροθιά. Η γροθιά (γρόθος) ετυμολογείται εκ του κόρυς (=κάρα, κεφαλή, με α>ο και α>υ), αφού η σφιγμένη γροθιά μοιάζει με κεφάλι. Κόρυς >κορύτη >γόρτος, με κ>γ, >γρότος, με ορ>ρο, >γρόθος, με τ>θ.
Η πυγμή ετυμολογείται εκ του πυκνός ή εκ του πτύσσω (=συστρέφω), διότι τα δάχτυλα είναι συμπυκνωμένα/μαζεμένα. Σημαίνει μεταφορικώς και την δύναμη, την αποφασιστικότητα, δείγμα τής σφιγμένης γροθιάς. Αυτόν που μάχεται με τις γροθιές του δεν τον λέμε γρονθομάχο αλλά πυγμάχο.
Οι ευρωπαϊκές γλώσσες χρησιμοποιούν την ελληνική έκφραση πυξ (=διά της πυγμής) ως ρίζα τους. Οι Λατίνοι λένε τον πυγμάχο pugil και την πυγμαχία pugilatio, οι Γάλλοι αντιστοίχως boxeur & boxe, οι Ιταλοί pugilatore & boxe, οι Ισπανοί boxeador & boxeo, οι Άγγλοι boxer & box και οι Γερμανοί Boxer & Βox.
Και στο επόμενο φύλλο θα υπάρχει μια τελευταία αναφορά στις ομηρικές λέξεις, που χρησιμοποιούνται στην νεοελληνική.
Προσοχή στις ημέρες που διάγουμε, που είναι άκρως πονηρές και που από κάποιες πολύ σοβαρές εξελίξεις θα καθοριστεί τόσο το μέλλον το δικό μας όσο και των παιδιών μας. Μπορεί δε να χρειαστεί να πέσουν και τίποτα …ψιλές (έως …χοντρές)!! Θυμηθείτε το αρχαιοελληνικό σύνθημα…
Συνεχίζεται…
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο