Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2006)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –200

     Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

 

Περί του γράμματος Η (ήτα).

Β΄ ΜΕΡΟΣ

 

Διαβάζουμε στον Κρατύλο τού Πλάτωνα (427c):

«Τὸ δὲ ἄλφα τῷ μεγάλῳ ἀπέδωκε, καὶ τῷ μήκει τὸ ἦτα, ὅτι μεγάλα τα γράμματα».

Σε ελεύθερη μετάφραση και ερμηνεία, το Άλφα (σ.σ. που συχνάκις τρέπεται σε ήτα) αποδίδει τα μεγάλα και το Ήτα το μήκος/μάκρος, ακριβώς επειδή οι λέξεις που αρχίζουν από Ήτα όντως αποδίδουν και μεγάλα και μακρά, όπως Ηρακλής, Ήρα, Ήλιος, Ήβη κ.ά. Το γράμμα Η, μόνο του, όταν παίρνει ψιλή και περισπωμένη (Ἦ), έχει πολλές έννοιες. Μεταξύ τών άλλων είναι σύνδεσμος αλλά και ισχυρό βεβαιωτικό. Στον Όμηρο όμως σημαίνει και «είπε» (Ἦ= εἶπε). Επίσης, με διάφορα μόρια δίπλα του, επιτάσσει έννοιες, ή-τοι, η-μίν, ή-μεν. Το Η, με ψιλή και οξεία παίζει τον ρόλο τού διαζευκτικού (ἤ).

Για λόγους μουσικούς, «τὸ ἦτα πρὸ φωνήεντος ψιλοῦται» (Ζωναράς) π.χ. ἠέλιος.

 

Στην προφορά του το Ήτα μοιάζει σαν τα Ι, Υ, ΟΙ, ΕΙ, πραγματικότητα που δημιούργησε το φαινόμενο του ιωτακισμού, να προφέρονται δηλ. όλα σαν Ι. Όταν φτάσουμε στο γράμμα Ι, θα αναφερθεί η εξίσου τεράστια σημασία του στο ελληνικό αλφάβητο

 

Εδώ όμως καθίσταται αναγκαίο να εξακριβώσουμε το αίτιο της συμμετοχής περισσότερων γραμμάτων, με την ίδια περίπου προσωδία, στο ελληνικό αλφάβητο.

Στα αρχικά ονόματα, με αυτά (τα γράμματα) εικονίζονταν ιδιαίτερες μορφές, που χαρακτήριζαν ωρισμένα πράγματα, των οποίων οι διαφορές δεν διακρίνονταν από την «προσωδία». Για παράδειγμα, στις λέξεις υδρία, ύδωρ, υγρόν κλπ., ενώ σε όλες ακούς να προφέρεται ένα Ι, εν τούτοις, όταν τις δεις γραμμένες, ξεχωρίζεις σαφώς το σχήμα τού γράμματος, το οποίο στο παράδειγμα δηλώνει ότι το υγρό στοιχείο συγκεντρώνεται σέ κοιλότητες (υ).

Βεβαίως, υποψιάζομαι, με βάση τις διαφορές στην προφορά που έχουν τα Ι στις ξένες γλώσσες  -και με δεδομένο πως όλες αυτές οι γλώσσες αρδεύτηκαν από την πηγή τής ελληνικής-, πως σίγουρα θα υπήρχε διαφορά στην εκφορά των φαινομενικώς ομόηχων γραμμάτων και στην αρχαία Ελλάδα.

Επειδή όμως δεν μπορώ να το αποδείξω, παραμένω στην επισήμανση. 

 

Η παρουσία τού Η στο αλφάβητο πώς μπορεί να αναλυθεί; Μήπως η χρήση του δικαιολογεί την Πλατωνική άποψη (Κρατύλος, 418c) πως, τόσο το Η όσο και το Δ, είναι μεγαλοπρεπέστερα; [«νῦν δὲ ἀντὶ μὲν τοῦ ἰῶτα ἢ εἶ ἢ ἦτα μεταστρέφουσιν, ἀντὶ δὲ τοῦ δέλτα ζῆτα, ὡς δὴ μεγαλοπρεπέστερα ὄντα.»;]

 

Άρα, ο μόνος τρόπος που έχουμε να προσεγγίσουμε το σύμβολο Η είναι μέσω των λέξεων, στις οποίες χρησιμοποιείται το γράμμα αυτό.

Πολλές, λοιπόν, απ’ αυτές τις λέξεις έχουν την σημασία του μεγάλου θορύβου, είτε από συγκεχυμένο θόρυβο πλήθους αν­θρώπων [ἠχή ή ἀχά δωρ., Ίλ. Ν 837], είτε από πάταγο της θάλασσας [Ίλ. Β 209-210, «ἠχῇ ὡς ὅτε κῦμα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης»], είτε από τα δέντρα, όταν τα δέρνει ο άνεμος [Ίλ. Π 765-769, «…ἠχῇ θεσπισίῃ πάταγος δέ τε ἀγνυμενάων…», ακούγεται ένας μεγάλος κρότος καθώς σπά­ζουν τα κλωνάρια τους], είτε από βράχο που πέφτει με δύναμη [Ησιόδου, Ασπίς Ηρακλέους, στίχ. 437-384, «Ὡς δ’ ὅτ’ ἀπό μεγάλου πέτρη πρηῶνος ὀρούση, μακρὰ δ' ἐπιθρῴσκουσα κυλίνδεται, ἠδέ τε ἠχῇ...», κι όπως ο βράχος πού ξεριζώθηκε από κάποια ακροράχη και κατρακυλάει βροντοχτυπώντας].

 

Εάν αναζητούσαμε συγκεκριμένο ήχο, που να ταιριάζει με το σύμβολο Η, πολύ δύσκολα θα εντοπιζόταν με βεβαιότητα. Η μελέτη όμως των όσων αποσπασμάτων από τον Όμηρο και από τον Ησίοδο αναφέρθηκαν πιο πάνω, και κυρίως των λέξεων με αρκτικό το εν λόγω γράμμα, μπορεί να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα πως το Η δηλώνει «μεγαλοπρέπεια» (όπως λέει ο Πλάτων πιο πάνω) και σίγουρα εκφράζει μεγάλη ένταση.

 

Υπάρχουν επίσης λέξεις, που εκφράζουν υψηλά ή συγκεχυμένα συναισθήματα ή ερεθίσματα, που αποσπούν την προσοχή μας και την κάνουν να επικεντρώνεται σ’ αυτά: Λ.χ. ήβη, ηγάθεος, ηγεμών, ηδονή, ήθος, ήλιος, ήλεκτρον, ημέρα, ήμερος, ηνεμόεις, ηνίοχος, ή­πειρος, ήπιος, Ήρα, Ηρακλής, ήρως, ήσυχος, Ήφαιστος, ήχος, ηώος.

 

Ας εντρυφήσουμε λίγο στον αέλιο >ήλιο (Δωρ. άλιος). Το αρκτικό Α δηλώνει την αρχή (μιας νέας ημέρας), με το φως να διαδέχεται το σκοτάδι και να θερμαίνει, να δίνει γενικώς εκ νέου ζωή. Όμως και η αλς (=θάλασσα) αρχίζει από Α κι απ’ αυτήν αρχίζει το φαινόμενο της ανατολής τού ηλίου και σ’ αυτήν καταλήγει στην δύση του.

Όταν, λοιπόν, το νέο γράμμα Η αντικατέστησε το Α, «κληρονόμησε» και όλες τις ιδιότητες του δευτέρου. Έτσι ο άλιος έγινε ήλιος, ο ζωοδότης.

 

Αλλά και η λέξη ήβη (Δωρ. ήβα καί άβα =εφηβική ηλικία), ουσιαστικώς ήταν πάντα το ξημέρωμα, η ενηλικίωση δηλ. του ανθρώπου, το αποτέλεσμα της ευεργεσίας τού ηλιακού φωτός.

 

Να θυμηθούμε λίγο και τον Χατζιδάκι, που έλεγε πως το Η, «πρὶν παραληφθῇ ἐκ τοῦ Ἰωνικοῦ ἀλφαβήτου πρὸς παράστασιν τοῦ μακροῦ Ε ἦτο ἐν χρήσει πρὸς δήλωσιν τοῦ δασέος πνεύματος..».

Τι σημαίνει όμως «δασύ πνεύμα»; Το επίθετο δασύς έχει τις έννοιες του πυκνότριχου, του τραχύ, του πυκνόφυλλου. Αυτός όμως που έχει δασύ πνεύμα σημαίνει πως είναι ηδύς,  γλυκός, ευάρεστος, ευπρόσδεκτος, ευχαριστημένος, αυτός που χαίρεται, που έχει καλές διαθέσεις.

Σκέτο το πνεύμα σημαίνει την πνοή, το φύσημα, την αναπνοή και πολύ αργότερα μεταφορικώς δήλωνε αυτόν που φρονεί μεγάλα.

 

Από όσα αναφέρθηκαν στο γράμμα Η συνάγεται ότι η θέση του στην οργάνωση των λέξεων του ελληνικού λόγου είναι ποιοτική και πράγματι εξέφραζε όλες τις καταστάσεις, όσων  λέξεων υπήρξε το αρκτικό γράμμα, και τις οποίες κατέγραψαν τόσο ο Ησίοδος όσο και ο Όμηρος, έτσι που να δικαιολογείται και η ερμηνεία που δίνει στο γράμμα ο Πλάτων ως «μεγαλοπρεπές».

 

Και στο επόμενο και τελευταίο φύλλο θα γίνει αναφορά στο γράμμα Η, όπου θα εξηγηθούν τα ονόματα της Ήρας και του Ηρακλέους.

 

Συνεχίζεται…

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.