Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 1989)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
Μπήκε κι ο Ιούνιος, αγαπητοί μου αναγνώστες, και μιας και δεν έχουμε κάνει ετυμολογία αυτού τού μηνός, ας το κάνουμε τώρα.
Είναι ο πρώτος μήνας του καλοκαιριού, άρα καλό καλοκαίρι σε όλους σας.
Ο Ιούνιος αποτελεί αντιδάνειο εκ του λατινικού Junius (=αυτός που αναφέρεται στην Ήρα), αφού η Ήρα στα λατινικά λέγεται June.
Η λέξη μοιάζει καταπληκτικά με την ελληνική γυνή. Αλλά και η …σύντροφος του Δία (η «νόμιμη» ήταν η Ήρα) λεγόταν Διώνη, ένα αινιγματικό θηλυκό, που η Μυθολογία θέλει να είναι η μητέρα τής Αφροδίτης. Κι ο Πλάτων στο «Συμπόσιον» διευκρινίζει πως η Αφροδίτη, η και Πάνδημος λεγομένη, είναι κόρη του Διός και της Διώνης. Έρχεται όμως ο Ησύχιος και υποστηρίζει πως ο Διόνυσος έχει μάνα την Διώνη, από το σμίξιμό της με τον Δία. Το ίδιο υποστήριζε πιο πριν κι ο Όμηρος στην Ιλιάδα. Το ίδιο κι ο Θεόκριτος. Άρα, για να το λένε τόσοι πολλοί και διαφορετικοί μάλλον αλήθεια θα είναι.
Και μια πληροφορία, που μας έρχεται από μερικούς ερευνητές και αφορά το Μαντείο τής Δωδώνης. Σύμφωνα με αυτήν, η λατρεία στο εν λόγω Μαντείο, μετά από κατά χρονικές περιόδους διάφορες λατρευτικές συνήθειες, είχε ανατεθεί στον Δία. Όμως, αυτές οι συνήθειες δεν μπορούσαν να αφήσουν το μαντείο χωρίς θηλυκή θεότητα. Έτσι αναγκάστηκαν να «εφεύρουν» την Διώνη, δημιουργώντας γυναικείο όνομα από το όνομα του συζύγου: Δίας >Διώνη. Πώς λέμε ακόμα και σήμερα, Γιώργος >Γιώργαινα, Μήτρος >Μήτραινα κλπ!
Άρα, καταλήγοντας, το πιο πιθανό είναι το Juno να ετυμολογείται είτε εκ του Διώνη, σύζυγος του Δία, είτε εκ παραφθοράς τής λέξεως γυνή. Ήρα, η σύζυγος/γυνή τού Δία.
Στις γεωργικές ασχολίες ο Ιούνιος λέγεται και Θεριστής, ακριβώς διότι ο μήνας αυτός και σηματοδοτεί την αρχή του θέρους και οι αγρότες θέριζαν τα στάχυα. Μάλιστα, σύμφωνα με λαϊκές παραδόσεις, τα πρώτα στάχυα που κόβανε τα δρεπάνια ήταν αυτά που είχε λυγίσει ο αέρας. Αθέριστα αφήνανε τα τελευταία, που τα έλεγαν «τα γένια τού νοικοκύρη» ή «του ζευγολάτη τα γένια».
Και δυο λαϊκές παροιμίες: «Γενάρη πίνουν το κρασί, τον Θεριστή το ξίδι», λέει η πρώτη, διότι το κρασί που μπαίνει στα βαρέλια τον Οκτώβρη, ωριμάζει τον Γενάρη αλλά τον Ιούνιο γίνεται ξίδι. Αυτός είναι ο λόγος που «ο Μάης θέλει το νερό, κι ο Θεριστής το ξίδι», όπως λέει η δεύτερη...
Η αλληλουχία της ετυμολογίας του θέρους είναι η εξής: Ρ. θάλ-πω >θάλλω και ρ. τρέφω, και με τα δύο ρήματα να έχουν ουσιαστικώς την ίδια σημασία, του κάνω κάτι να αύξει, να μεγαλώνει. Μετά διάφορες μεταπλάσεις και τα δύο ρήματα δημιούργησαν το ρ. θέρω (=ζεσταίνω, θερμαίνω). Θάλ- >θερ, με α>ε, λ>ρ, (τρέφω, αόρ. έ-θρε-ψα) και θρε >θερ, με ρε>ερ.
Υπάρχει όμως κι ένα παραδοσιακό ελληνικό λαϊκό έθιμο, ο Κλήδονας, που λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο στις 23 και 24 Ιουνίου (σύμφωνα με την χριστιανική λατρεία, το γενέθλιο του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου) και συνδέεται με το θερινό ηλιοστάσιο (21 Ιουνίου), την μεγαλύτερη σε διάρκεια μέρα τού έτους. Πρόκειται για έθιμο μαντικού χαρακτήρα, που σκοπεύει να αποκαλύψει στις άγαμες κοπέλες την ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου, του οποίου τα βασικά στάδια είναι τρία και περιλαμβάνουν το αμίλητο νερό (οι ανύπαντρες κοπέλες πηγαίνουν σε μια πηγή ή πηγάδι για να φέρουν το λεγόμενο «αμίλητο νερό» και πρέπει κατά την διάρκεια της διαδρομής να παραμείνουν απολύτως σιωπηλές), τα ριζικά (το συγκεκριμένο νερό το βάζουν μέσα σε ένα πήλινο αγγείο, μια στάμνα, και κάθε κοπέλα ρίχνει μέσα ένα προσωπικό της αντικείμενο, το «ριζικό» της, την μοίρα της, όπως ένα δαχτυλίδι ή ένα κόσμημα) και η διαδικασία μαντείας (σκεπάζουν την στάμνα με ένα κόκκινο πανί, μένει όλη την νύχτα έξω στον κήπο ή στην αυλή και την επόμενη μέρα οι κοπέλες μαζεύονται ξανά. Μια μικρή κοπέλα, της οποίας και οι δύο γονείς βρίσκονται εν ζωή, βγάζει ένα-ένα τα αντικείμενα από την στάμνα, ενώ την ίδια στιγμή οι υπόλοιπες απαγγέλλουν αυτοσχέδια δίστιχα. Ο στίχος που θα ακουστεί την στιγμή που θα βγει το αντικείμενο μιας κοπέλας θεωρείται προφητικός για τον μέλλοντα σύζυγό της).
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, το έθιμο συνοδεύεται από παραδοσιακούς χορούς, φαγητό και το άναμμα μεγάλων φωτιών, πάνω από τις οποίες πηδούν οι συμμετέχοντες, οι «φωτιές του Άϊ-Γιάννη» ή «οι φωτιές του Κλήδονα».
Απ’ αυτό το έθιμο ο Ιούνης ονομάστηκε και Ριζικάρης.
Ο Κλήδονας ετυμολογείται εκ του κληδών, που σημαίνει σημάδι, οιωνός, φήμη, είδηση κλπ. και έχει προέλθει εκ του ρ. καλέω και συγκεκριμένα εκ του θέματος του αορ. ε-κλήθ-ην, με θ>δ.
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο