Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1979)

 

Λέξεις της επικαιρότητος – 111

 

 

      Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Η αναστροφή τής πραγματικότητος, ο απόλυτος εξευτελισμός τής ανθρώπινης νοημοσύνης, από τους διεθνείς «εκλεκτούς» δολοφόνους, εναντίον οποιουδήποτε αντιτίθεται στα μονίμως δολοφονικά σχέδιά τους. Έχοντας ως εμπροσθοφυλακή μια κρατούμενη από τ’ αρχ… (που τα χρησιμοποιούσε μόνο στα παιδάκια, ο «άντρακλας») πορτοκαλί καρικατούρα, μια πορτοκαλί κουράδα, ένα βρωμερό σκουπίδι, ένα σίχαμα, που δεν αξίζει ούτε να φτύσεις πάνω του, έχουν πνίξει την ανθρωπότητα στο αίμα, αρνούμενοι πεισματικώς να δεχτούν πως ένας περήφανος και ιστορικός λαός τούς έχει ξεβρακώσει κυριολεκτικώς και τους έχει τσακίσει.

Και σε πιο παληά φύλλα, αγαπητοί μου, θα θυμάστε πως είχα ασχοληθεί με το τι προέβλεπαν οι αρχαίοι σε περίπτωση απαξίας έναντι των Νόμων της Πολιτείας αλλά και ασέβειας έναντι των θεών. Είχαν δε δώσει στα στάδια μιας παραβατικής πράξης τέσσερις βασικές ονομασίες:  ΥΒΡΙΣ, ΑΤΗ, ΝΕΜΕΣΙΣ, ΤΙΣΙΣ.

Σήμερα, θα επαναλάβω την ανάλυση και των τεσσάρων «σταδίων», κατά χρονολογική σειρά που συνέβαινε το γεγονός, παραθέτοντας επί τροχάδην τις ήδη ετυμολογημένες λέξεις.

Αρχίζω με την Ύβρι, η οποία αποτελούσε την βασική αντίληψη της κοσμοθεωρίας τών αρχαίων Ελλήνων και αφορούσε όσους υπερεκτιμούσαν τις ικανότητες και την δύναμή τους (σωματική, αλλά κυρίως πολιτική, στρατιωτική και οικονομική), εμφάνιζαν την αίσθηση της υπεροχής ή της εξουσίας έναντι των άλλων και συμπεριφέρονταν με αλαζονικό και προσβλητικό τρόπο.

«ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν» [πιο πολύ κι απ' την πυρκαγιά είναι ανάγκη να σβήνεται η αλαζονεία], γράφει ο μέγας Ηράκλειτος, στο έργο του Περί Φύσεως (ιγ), αποδεικνύοντας πόσο τεράστιο θέμα αποτελούσε γι’ αυτούς η αλαζονεία.

Η Ύβρις ετυμολογείται εκ του επιτ. α, που τρέπεται σε υ, και του βρι, που θα πει πάρα πολύ (εκ του επιθέτου βαρύς, ο έχων βάρος, ο σφοδρός, ο δύσκολος, που αποτελεί παράγωγο του ρήματος φάρω>φέρω, με τροπή του φ>β, διότι αναφέρεται στο φερόμενο φορτίο). Η Ύβρις, άρα, είναι η φέρουσα ως βαρύ φορτίο όλα εκείνα τα κακά που περιεγράφησαν πιο πάνω.

Το αντίστοιχο ρήμα είναι υ-βρίζω ή απλώς βρίζω, στην νεοελληνική, που όμως σημαίνει προσβάλλω, μειώνω κάποιον, θίγω τις ιδιότητές του, πρόσωπα του στενού του περιβάλλοντος ή αξίες, τις οποίες αυτός σέβεται.

Στον Όμηρο η λέξη αποτελούσε παραβίαση της ηθικής τάξης, απόπειρα ανατροπής τής κοινωνικής ισορροπίας και γενικότερα της τάξης τού κόσμου, υπέρβαση των κανόνων και των ορίων σε κάθε ανθρώπινη δράση, όρια που έβαζαν οι ίδιοι οι άνθρωποι απέναντι στον άγραφο θεϊκό νόμο, με συνέπεια την προσβολή των θεών και τον εξοργισμό τους, επειδή (οι υβριστές) επιχειρούσαν να υπερβούν την θνητή φύση τους και να εξομοιωθούν μ’ αυτούς.

Βασική αντίληψη και στο έργο τού Ηροδότου είναι ότι η παραβίαση του μέτρου από τον άνθρωπο τον οδηγεί στην Ύβρι, αυτή προκαλεί την οργή τών θεών (Νέμεσις) και επιφέρει την καταστροφή του (Άτη) και την τιμωρία του (Τίσις). Ο Δίας έστελνε στον υβριστή την άτην, δηλ. την πνευματική τύφλωση, την σύγχυση του νου, την πλάνη, οδηγώντας τον στην καταστροφή.

Η Άτη ετυμολογείται εκ του επιτ. α+ (ρίζα) τα-, εκ του πρωτογενούς ρήματος ου-τά-ω (με παράγωγο το τύπτω=χτυπώ, πλήττω), με α>η, και σημαίνει αυτό ακριβώς αυτό, το θεϊκό χτύπημα.

Σύμφωνα με την Μυθολογία, η Άτη ήταν θεότητα, που, όπως πίστευαν, βάδιζε πάνω στα κεφάλια τών θνητών, χωρίς να γίνεται αντιληπτή και τους δημιουργούσε την πλάνη.

Η Άτη, με την σειρά της, οδηγούσε τον υβριστή σε νέες ύβρεις, ώσπου να διαπράξει μια μεγαλύτερη, να υποπέσει σε ένα πολύ σοβαρό σφάλμα, το οποίο προκαλούσε την Νέμεσιν, την οργή και εκδίκηση των θεών, και τελικώς επέφερε την Τίσιν, δηλ. την θεία τιμωρία και την συντριβή-καταστροφή του.

Η Νέμεσις είναι «...ἀπονομὴ τοῦ πρέποντος ἐναντίον κακοῦ, ἡ ἀπὸ Θεοῦ ἢ Θεῶν ὀργὴ ἅμα καὶ καταδρομὴ κατὰ τινος διὰ κακίαν αὐτοῦ ἢ ἀναξιότητα ἢ ἀπρέπειαν, οἷον δι’ ἀσέβειαν, ἀδικίαν, ὑπερφροσύνην, ἀλαζονείαν... ἡ ἄνωθεν τιμωρὸς δύναμις, ἡ πλήττουσα τὸν ἀδικοῦντα, ἡ θεία δίκη...» (Λεξικό Δημητράκου, τόμ.10, σελ. 4867).

Η ετυμολογία της ευρίσκεται στο ρ. νέμω (κι αυτό εκ του νέω=κατοικώ), με επίσης πάρα πολλές έννοιες, όπως βόσκω, ποιμαίνω, κατά τον Όμηρο. Φαίνεται μάλλον πως η αρχική του σημασία αφορούσε την κτηνοτροφία, στην βοσκή, το να πηγαίνει δηλαδή κάποιος και να φέρνει τα ζώα. Απ’ αυτήν την σημασία πηγάζει και η έννοια του καρπούμαι και του κατοικώ, διότι η βοσκή σήμαινε κατοχή και κυριότητα γης. Τα προβλήματα με τις νομές και τις κυριότητες αναγκάζουν και σήμερα τον νομοθέτη στην θέσπιση νόμων και νομών (οι τόποι τής βοσκής και κατ’ επέκτασιν οι γεωγραφικές περιοχές).

Η λέξη δηλ. δήλωνε αρχικώς την δίκαιη διανομή, την μοιρασιά, που γίνεται βάσει νόμιμης εξουσίας, βαθμηδόν δε μετέπεσε στην σημασία τής ανάληψης δικαστικής δράσεως εκ μέρους τής εξουσίας, ώστε να απονεμηθεί δικαιοσύνη. Η Νέμεσις έχει αντικειμενική αξία και αναφέρεται στον φορέα τής εξουσίας που την ασκεί.

Τέλος, η Τίσις είναι η τιμή που πρέπει να πληρώσει κάποιος για αδικήματα που έκανε. Τιμή στους αρχαίους λογιζόταν το τμήμα/τίμημα (εκ του τέμνω=διαιρώ, αποκόπτω), που ώφειλαν οι άνθρωποι να αποδίδουν στους θεούς τους ή γενικώς όσοι καταδικάζονταν για παράνομη πράξη. Η τιμή έδωσε το ρ. τίω. Γράφει το Ε.τ.Μ.: «τίω· σημαίνει τὸ τιμωρῶ, τιμωρίαν ἐκτινύω καὶ ἀποδίδωμι· ὅθεν καὶ τίσις, τιμωρία, ἀπόδοσις, ἀντέκτισις…».

Πόσο θα γλυτώνουν ακόμα; Πόσο θα αιματοκυλούν την κοιμισμένη και φοβισμένη ανθρωπότητα; Αυτοί μια δράκα, εμείς 7,5 δις. Θέλουν ν’ αφήσουν στην γη μόνο 500 εκατ. «δούλους», να τους υπηρετούν. Θα τους το επιτρέψουμε;

Ω Ύβρι, Άτη, Νέμεσι, Τίσι, πυρ ομαδόν, στα άνομα κεφάλια τους…

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.