Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1974)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –173

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Μια λέξη, που δεν «έπιασα» ποτέ ως τώρα, είναι η ψυχή.

Και πώς στ’ αλήθεια να την περιγράψεις, αφού δεν είναι κάτι να το πιάνεις, να το βλέπεις, να το γεύεσαι, να το μυρίζεις, να το αντιλαμβάνεσαι -τέλος πάντων- με τις αισθήσεις.

Θα ανατρέξω, λοιπόν, πού αλλού, στους αρχαίους ημών προγόνους.

Μη φανταστείτε όμως πως θα παραθέσω τις απόψεις όσων έχουν ασχοληθεί μ’ αυτήν. Αφ’ ενός δεν δύναμαι να τις σχολιάσω κι αφ’ ετέρου δεν είναι αυτός ο σκοπός της στήλης μου.

Αλλά θα επιδιώξω να συγκρίνω και τις λέξεις, που άλλοι λαοί, άλλες γλώσσες, χρησιμοποιούν, σε σχέση με την ελληνική.

Περισσότερο δηλ. με παιχνίδι θα μοιάζει παρά με πραγματεία.

Ξεκινώ από την ετυμολογία της, που είναι συνδυασμός δύο λέξεων, του ηχομίμητου ρ. φυσώ+υγρός. Φυσ-υγρω >φσ-υγω >ψύγω, με φσ>ψ, >ψύχω, με γ>χ, διαδρομή που αποκαλύπτει πώς, όταν φυσάς σε ένα υγρό αντικείμενο, αυτό ψύχεται, παγώνει. Το αντίστοιχο ρήμα, που σημαίνει το ίδιο με το φυσώ, είναι το πνέω, το οποίο ομοίως προήλθε από το φυσώ. Φυ-σάω >φυ-σώ >φυ-έω >φυ-νέω >φνέω >πνέω, με φ>π. Μαγική ελληνική γλώσσα γαρ!!

Δεν ξέρω πόσοι έχετε ακούσει την φράση πως η Ψυχή είναι η ερωμένη τού Έρωτα. Η φράση απηχεί στην ελληνική Μυθολογία και αποτελεί μια αλληγορία για την ένωση της ανθρώπινης ψυχής με τον θεϊκό έρωτα.

Ποια θεά θα πρωταγωνιστούσε σ’ αυτόν το μύθο; Ασφαλώς η Αφροδίτη, που ζήλεψε την θνητή, Ψυχή, που την ερωτεύτηκε ο γιος της, ο Έρως, και βάλθηκε να την υποβάλει σε πολύ δύσκολες δοκιμασίες. Τελικώς (μιας και οι αρχαίοι συνήθως είχαν happy end), η Ψυχή περνάει επιτυχώς τις δοκιμασίες, συμφιλιώνεται με την Αφροδίτη, πίνει το νέκταρ τής αθανασίας και ενώνεται για πάντα με τον Έρωτα, αποκτώντας μάλιστα και μια κόρη, την Ηδονή.

Τι μας λέει περίπου ο μύθος; Η Ψυχή αντιπροσωπεύει την ανθρώπινη υπόσταση, που αναζητά το θεϊκό.

Ο Έρως από την άλλη αντιπροσωπεύει τον θεϊκό έρωτα και την επιθυμία. Εδώ να μην ξεχάσω πως ο Έρως, κατά τους Ορφικούς, αποτελεί την γενεσιουργό αιτία τού Σύμπαντος. Συνολικώς, θα μπορούσαμε να πούμε πως μύθος συμβολίζει την ωρίμανση της ψυχής, μέσω των παθημάτων, την αναζήτηση της αληθινής αγάπης και την υπέρβαση της θνητότητας.

Ας δούμε τώρα με ποιες λέξεις οι ευρωπαϊκές γλώσσες εκφράζουν την ψυχή. Οι Λατίνοι την λένε animus, ενώ anima λένε την πνοή, επεξηγώντας πως «Αnima, eo quod ventus sit. Graece, ventus =άνεμος» [Ψυχή, επειδή είναι άνεμος. Στα ελληνικά, «άνεμος»]. Όπως πασιφανώς αποδεικνύεται, η ρίζα είναι το ελληνικό άνεμος, εκ του άημι (=φυσώ), και μάλιστα, ως έχων θητεύσει επ’ αρκετόν στην Καστοριά, το τοπικό, «άνιμους»! Επίσης παρατηρείτε πως η ιδέα είναι ίδια με το ελληνικό ψύχω >ψυχή.

Οι Γάλλοι την είπαν ame, ενώ, animer, animation, animateur, αντιστοίχως το εμψυχώνω, η εμψύχωση και ο εμψυχωτής. Οι Ιταλοί anima και οι Ισπανοί alma. Οι Άγγλοι και οι Γερμανοί για την μεν ψυχή χρησιμοποιούν τα soul & Seele αντιστοίχως (και οι δύο εκ του Fαιόλος = ορμητικός), αλλά λένε animate & animieren το εμψυχώνω.

Θα συνεχίσω τώρα με κάτι …πρωτότυπο στις μέρες που ζούμε, τις ψυχικές νόσους!

Τόσο ο Ιπποκράτης όσο και ο Γαληνός πίστευαν πως οι λεγόμενες ψυχικές διαταραχές οφείλονται στην ανώμαλη έκκριση και κράση τών χυμών τού σώματος. Θα μείνω μόνο στο σχεδόν μόνιμο χαρακτηριστικό τών περισσοτέρων Ελλήνων, την μελαγχολία, που σημαίνει τον εντόνως συναισθηματικό, τον απαισιόδοξο, τον εσωστρεφή. Την λέξη μάλιστα υιοθέτησαν αυτούσια οι ευρωπαϊκές γλώσσες: melancolie, malinconia, melancolia, melancholy, Melancholie.

Μελαγχολικός είναι αυτός που έχει «τὴν χολὴν μέλαιναν» (τον έναν από τους χυμούς τού ανθρωπίνου σώματος) ή «Ὑπὸ μελαίνης γίγνεται χολῆς». Ιπποκράτης και Γαληνός.

Μάλιστα ο Αριστοτέλης (έως παρεξηγήσεως σήμερα) υποστήριζε πως «Ἡ μελαγχολικὴ κρᾶσις, ἀνώμαλος· οἱ μελαγχολικοί, ἀνώμαλοι». Λες;

Ό Πλάτων, στον Φαίδωνα, τονίζει ότι η ψυχή τυγχάνει «ἡγεμονεύουσα πάντων» και αναφέρεται στους ομηρικούς στίχους (υ, 17-18), όπου ο Οδυσσέας «στῆθος πλήξας, κραδίην ἠνίπαπε μύθῳ» [χτύπησε το στήθος του και είπε στην καρδιά του] «τέτλαθι δή, κραδίη» [βάστα, καρδιά μου].

Η γνωστή Ελληνιστής, Jacqueline de Romilly, σχολιάζει αυτό το «βάστα, καρδιά μου» πως αποτελεί ήδη ένα πρώτο διαχωρισμό τής ψυχής και ότι στο κείμενο που περιέχει την φράση στηρίχτηκε θεληματικά ο μεταγενέστερος στοχασμός. Και μιας και ο Πλάτωνας το αναφέρει και το σχολιάζει τρείς φορές, αποτελεί το πρώτο κείμενο «ψυχολογίας», πάνω στο οποίο θα οικοδομηθεί η συνέχεια.

Αξίζει τον κόπο να παρατεθεί και η παρατήρηση του Πλουτάρχου (Πῶς προκόπτοντες ἐπ' ἀρετῇ, 81), για όσους πάσχουν από ψυχικά νοσήματα. Για να μη μακρύνω, την γράφω εν συντομία, σε νεοελληνική απόδοση:

Απ’ αυτούς που έχουν ανάγκη ιατρού, όσοι πονούν στο δόντι ή στο δάκτυλο, πάνε οι ίδιοι στους γιατρούς. Όσοι έχουν πυρετό, τους φωνάζουν στο σπίτι και ζητούν βοήθεια. Όσοι όμως πάσχουν από μελαγχολία ή φρενίτιδα ή παραφροσύνη, δεν τους ανέχονται, αρνούνται να πάνε σ’ αυτούς και ή τους διώχνουν ή φεύγουν, και ακριβώς, επειδή είναι πολύ άρρωστοι, δεν αισθάνονται καθόλου πως νοσούν.

Πολύ καλά μας τα ’πες, καλέ μας Πλούταρχε! Ούτε τότε είχες δει ψυχασθενή να παραδέχεται ότι νοσεί. Σήμερα να δεις!!

Και κλείνω με την χρήση τής λέξης ψυχή στην σύγχρονη πραγματικότητα, διαλέγοντας αυτές με χιουμοριστικό ενδιαφέρον.

Και οι παντρεμένοι έχουν ψυχή, άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου, δεν το κόβει το χούι, μέχρι να βγει η ψυχή του, θέλει ψυχή να... (εμείς βάζουμε άλλη λέξη σήμερα), μου ’βγαλε την ψυχή, έχει μαύρη ψυχή, μια ψυχή που ’ναι να βγει, ας βγει, παρηγοριά στον άρρωστο, μέχρι να βγει η ψυχή του, τι ψυχή θα παραδώσεις, μωρή;, έφτασε η ψυχή στο στόμα, και άλλα πολλά, τόσα πολλά, που δεν γράφονται όλα.