Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1971)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –170

 

 

Γνωστά και καθημερινά - 170

 

Ομηρικές λέξεις-φράσεις στην νεοελληνική, τελευταίο μέρος.

 

Έχουμε μπουχτίσει να βλέπουμε στα βοθροκάναλά μας κοκορομαχίες, αντεγκλήσεις, διενέξεις μεταξύ τών κυβερνώντων «αρίστων» και ενός σωρού εξ αντιπολιτευομένων τοιούτων (μη πάει το μυαλό σας αλλού), παραγόντων τής κοινωνίας ή απλών πολιτών.

 

Η διένεξις είναι ωραία λέξη, με κρυμμένη ετυμολογία ή ετυμολογία για ψαγμένους, αν προτιμάτε. Πρόκειται για σύνθετη λέξη εκ της πρόθ. διά+φέρω, με το θέμα της να το δανείζεται από τον αόριστο, ήνεγκα >ενέγκω >διενέγκω >διένεξις, και σημαίνει την αντίθεση, που προκύπτει από διαφορετικές θέσεις, απόψεις ή σύγκρουση συμφερόντων.

 

Φυσικά και χρησιμοποιούμε αυτήν την λέξη και σήμερα. Χρησιμοποιούμε όμως αντ’ αυτής και το ομηρικό νείκος, λέγοντας φιλονικεία [φιλώ= αγαπώ + νείκος]. Το νείκος είναι κι αυτή σύνθετη λέξη εκ του αρν. νη+είκω (=υποχωρώ) και σημαίνει στην κυριολεξία δεν υποχωρώ, ερίζω, φιλονικώ, διαφωνώ εντόνως, κακολογώ, λοιδορώ. Παράγωγο αποτελεί και το ρ. νικώ, η νίκη, με ει>ι.

 

Σ’ αυτές, λοιπόν, τις τηλεοπτικές κοκορομαχίες συνυπάρχουν ατίθασοι και ήρεμοι άνθρωποι. Τι σημαίνει ατίθασος; Αυτός που δεν τιθασεύεται, δεν ημερεύει, δεν ηρεμεί. Να ’τη πάλι η ομηρική λέξη. Τιθασός, αντί ήμερος και τιθασεύω αντί ημερώνω. Επίσης πολύ ωραία λέξη, με ωραία ρίζα. Πρόκειται για το ρ. θάλλω (=κάνω κάτι να αυξήσει, τρέφω), που προήλθε εκ του ρ. τρέφω, ρίζα παρακειμένου, τέ-θρα-μμαι. Θρα >θαρ >θαλ (ρ>λ), διότι οι έννοιες του θάλλω ταυτίζονται με αυτές του τρέφω. Εκ του αορίστου του θάλλω >έ-θηλ-α, παράγεται η θηλή, η ρώγα του μαστού, δια του οποίου το νήπιο τρέφεται και θάλλει, μεγαλώνει, αναπτύσσεται. Εκ του παρακειμένου τέ-θηλα, με ε>η, παράγεται η τήθη (=μάμμη, προμήτωρ) και εξ αυτής, με η>ι, ο τιθασός, ο ήμερος, σαν το παιδί που θηλάζει, και το ρ. τιθασεύω. Άντε τώρα να τιθασεύσεις την γνωστή …αδυναμία μου, την καρικατούρα τής εποχής μας, να μην τσιρίζει και να μην ασχημονεί κατά πάντων!

 

Κι επειδή στενοχωριέμαι να τον βλέπω να κουράζεται, να ιδρώνει, να ξοδεύει δυνάμεις, λέω να ξοδέψουμε εμείς λίγα χρήματα, να του χρηματοδοτήσουμε μια ενδυνάμωση, να ανακτήσει δυνάμεις για να τραβήξει ξανά προς την δόξα! Εν ανάγκη, ας πάρει και μια …αναρρωτική.

Εν-δυνάμωση σημαίνει η ανάκτηση δυνάμεων. Η δύναμις, όπως έχει αναλυθεί στο άρθρο Λ.Ε.104, προέρχεται εκ του ηχομίμητου τανύω, με τις έννοιές του όλες να σχετίζονται με την ρίψη βέλους, όταν τανύουμε >εκτείνουμε την χορδή (ο ήχος τανν.. τής χορδής, όταν φεύγει το βέλος). Εκ του τανύω, λοιπόν, με τ>δ και α>υ προήλθε η δύναμις, ακριβώς γιατί το να τεντωθεί η χορδή προϋποθέτει δύναμη, ισχύ.

 

Η ενδυνάμωσις στην ομηρική γλώσσα λεγόταν ρώσις, λέξη που χρησιμοποιείται εν συνθέσει σήμερα στην ανάκτηση δυνάμεων, ως ανάρρωση. Ανά+ρώσις. Η ρώσις όμως πόθεν; Εκ του ρ. ρέω >ρόος >ρους, με οο>ω, δημιουργήθηκε το ρ. ρώομαι, που σημαίνει κινούμαι με ταχύτητα ή με ορμή, τινάσσομαι αλλά και εφορμώ, επί πολεμιστών. Το ρώομαι μας έδωσε την ρώμη αλλά και το ρ. ρώννυμι, που σημαίνει είμαι ακμαίος, υγιής. Ο παρακείμενος του εν λόγω ρήματος, έρρωμαι, έχει αποκτήσει σημασία ενεστώτα και πολλοί ίσως έχετε ακούσει την αρχαιοελληνική προστακτική-ευχή, έρρωσο (=να είσαι υγιής, χαίρε). Ιδίας ρίζας είναι και η Ρώμη, η Ρούμελη, η Ρουμανία ή Ρομανία, η Ρωμιοσύνη κλπ.

 

Και μόλις ο εν λόγω ανακτήσει τις δυνάμεις του, να του κάνουμε κι ένα καλό δείπνο σε ακριβό εστιατόριο, να ταιριάζει και με το οικονομικό του εκτόπισμα.

 

Το δείπνο προέρχεται εκ του ρ. δάπτω (κι αυτό παράγωγο του λαμβάνω), σύνθετο ρήμα εκ του επιτατ. δα+άπτω (= καταβροχθίζω, ροκανίζω, κατατρώγω), με α>ε>ει.

Ο Όμηρος έλεγε το δείπνο δόρπο, που σήμερα βρίσκουμε εν συνθέσει, ως επιδόρπιο. Ναι, ξέχασα, να του έχουμε κι από τέτοιο, μη μας …παρεξηγήσει!

 

Πολύ ωραία λέξη ετυμολογικώς το δόρπον! Εκ του δείλη+πατέομαι. Το δείλη εκ του επιτατ. δα+ήλιος >εέλιος >είλη (εε>ει>ε, η ζεστασιά του ηλίου), που σημαίνει την μετά το μεσημέρι (μέγιστη θερμοκρασία) ώρα. Τώρα, αν στο δείλη προσθέσουμε την ρίζα του αορίστου του ρ. πατέομαι, ε-πα-σάμην, έχουμε δείλπον (με α>ο) >δόρπον (με ει>ο & λ>ρ).

 

Κι αφού φάγαμε και το επιδόρπιο, το ρίξαμε στην συζήτηση. Προσοχή όμως, όσοι κάθεστε πλησίον τού …κυρίου, μην κολλήσετε …γλυστρίδα και σας μείνει. Προσπεράστε τον ή προσπελάστε τον.

 

Πλησίον, λοιπόν, αντί του ομηρικού πέλας, αλλά προσπέλαση στην νεοελληνική.

Τόσο το πλησίον όσο και το πέλας είναι της ίδιας ετυμολογίας και συγκεκριμένα εκ του ρ. πέλω (=συχνάζω, κατοικώ). Οι πέλας είναι οι γείτονες, ενώ η λέξη στέκει και ως επίρρημα (=πλησίον).

 

Ό,τι όμως και να κάνετε/ουμε θα τον βλέπουμε συχνά-πυκνά, για να μας θυμίζει ότι εμείς τον εκλέξαμε. Μας κουνάει δε και το δάχτυλο, εννοώντας «μη τολμήσετε και δεν με ξανα…, καήκατε»!!

 

Το «συχνά» είναι λέξη της καθομιλουμένης. Η ομηρική της σημασία απεδίδετο με το «θαμά».

Ο συχνός ετυμολογείται εκ της πρόθ. συν+έχω. Συν-εχής και με αντιμετάθεση, συχνός, κάτι δηλ. που γίνεται προσθετικώς (συν).

Το θαμά συντίθεται εκ του επιτ. δα+άμα, με δ>θ. Μάλιστα, το συγκεκριμένο επίρρημα έφτασε όχι μόνο να δημιουργήσει ένα νέο ρήμα, το θαμίζω, αλλά και να περιγράφει μια γραμματική έννοια, μια σειρά από ρήματα, τα θαμιστικά, αυτά δηλ. που δηλώνουν επανάληψη. Π.χ. ριπτάζω, δηλ. ρίχνω επανειλημμένως.

Λέμε, λοιπόν, συχνά, αντί θαμά, αλλά θαμών λέσχης, αυτός που συχνάζει στην λέσχη.

 

Κυττάξτε να βρίσκεστε, να βρισκόμαστε θαμά μεταξύ μας, διότι οσονούπω θα μας χρειαστεί, για να μη μας βρουν μόνους στα σχέδιά τους. Όταν είμαστε μαζί, θα το σκεφτούν…

 

Τελειώνοντας την αναφορά αυτή σε ομηρικές λέξεις και φράσεις που παρέμειναν στην νεοελληνική, συμπεραίνουμε πως δεν υπάρχουν αρχαίες και νέες Ελληνικές λέξεις, αλλά μόνο Ελληνικές. Η Ελληνική γλώσσα είναι ενιαία και ουσιαστικά αδιαίρετη χρονικά.
Από την εποχή του Ομήρου μέχρι σήμερα προστέθηκαν στην Ελληνική γλώσσα μόνο ελάχιστες λέξεις.

Η γνώση των εννοιών των λέξεων θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε ότι μιλάμε την γλώσσα της ομηρικής ποίησης, μια γλώσσα που δεν ανακάλυψε ο Όμηρος αλλά προϋπήρχε πολλές χιλιετίες πριν από αυτόν.

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.