Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1969)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
Μέρος 1ο
Ο μεγάλος μας ποιητής, Γιώργος Σεφέρης, είπε σε μια του αποστροφή πως «Από την εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως τα σήμερα, μιλούμε, ανασαίνουμε και τραγουδούμε με την ίδια γλώσσα».
Πόσο δίκιο είχε!
Βεβαίως έχουμε σε πολλά μας άρθρα αναφερθεί σε ομηρικές λέξεις, που ακόμα και σήμερα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην καθομιλουμένη, πολλές φορές και κεκαλυμμένες, απόδειξη πως η Ελληνική-Ομηρική γλώσσα όχι μόνο δεν είναι νεκρή, αλλά είναι ολοζώντανη.
Με αφορμή τις αγροτικές κινητοποιήσεις και διεκδικήσεις, σκέφτηκα να αναφερθώ σε κάποιες απ’ αυτές, που έχουν σχέση με τα αγροτικά.
Θα ξεκινήσω με τους χωρίς αιδώ διαχρονικούς κυβερνήτες μας, που ευχερώς και χωρίς την παραμικρή ενοχή εμπαίζουν τους κάθε λογής εργαζομένους, με παχειές αλλά ανέξοδες υποσχέσεις.
Η αιδώς είναι σύνθετη λέξη εκ του επιτ. αι+δέος. Το δέος, κατά τον Αμμώνιο, είναι «κακού υπόνοια, φόβος δε η παραυτίκα πτόησις». Το δέος όμως προέρχεται εκ του ρ. δείδω (= φοβάμαι μήπως, φοβάμαι να πράξω κάτι, φροντίζω πολύ για κάτι), ρήμα που υπονοεί τον φόβο τής τιμωρίας για κάτι που κακώς έγινε ή για κάτι που πρέπει να γίνει. Σημαίνει όμως και σέβομαι και ευλαβούμαι, κυρίως επί θεών, μήπως με τις πράξεις μου προκαλέσω την εκδίκηση κάποιου θεού. Τέλος, σημαίνει και αγωνία, φόβο από άγνοια (αμφιβολία), για το τι μέλλει γενέσθαι. Για τον λόγο αυτόν ο Αμμώνιος διευκρινίζει ότι το δέος είναι «κακού υπόνοια».
Σήμερα την αιδώ την λέμε εντροπή ή απλώς ντροπή, εκ του εν+τρέπομαι (=στρέφω προς κάποια διεύθυνση), υπό την έννοια ότι στέφομαι προς τα μέσα μου, να ψαχτώ μήπως έχω κάνει κάτι μεμπτό.
Μπα, τζάμπα τα ’λεγε ο Αμμώνιος! Δεν ισχύουν αυτά για τους ασχέτους αλλά αναιδείς (=χωρίς φόβο, θρασείς, στερ. α+αιδώς) …αρίστους! Ούτε προφανώς έχουν βάρος στην συνείδησή τους, όταν ψηφίζουν με τα τέσσερα ό,τι τους πει ο αρχι-άριστος!!
Το βάρος (εκ του φέρω, με φ>β ) στην ομηρική λεγόταν άχθος, που σήμερα χρησιμοποιείται μόνο ως σύνθετη λέξη, όπως αχθοφόρος, ο φέρων το βάρος.
Το άχθος είναι σύνθετη λέξη, εκ του ηχοποίητου άχος (=κάνω ααχχ, πόνος, λύπη) + τίθημι (χρησιμοποιείται το θέμα τού μέλλοντος, θή-σω) και σημαίνει το υλικό ή ψυχικό φορτίο.
Οι αγρότες μας, μεταξύ των άλλων ζώων, έχουν και βόδια, τα συμπαθή αλλά οκνηρά και αργόστροφα ζώα. Ακριβώς όπως αποκαλούμε κάποιους για τον ίδιο λόγο. Ποιους λέτε;
Ο βους (γεν. του βοός) είναι ηχοποίητη λέξη εκ του μύω, μυκάομαι (=μουγκανίζω, κάνω μμμ…), με μ>β. Η τροπή αυτή δεν είναι άγνωστη στην ελληνική γλώσσα, το αντίθετο, είναι πολύ συνηθισμένη. Μλώσκω> βλώσκω, μυζώ >βυζάνω, μεμβράς >βεμβράς, μλάξ >βλαξ, μέλι >βλίττω (=τρυγώ το μέλι). Η λέξη βόδι προφανώς προέρχεται εκ της γενικής, του βοός, με παρεμβολή τού δ. Μπορεί το βους να μην το χρησιμοποιούμε σκέτο αλλά λέμε βουστάσιο.
Πολύ το διασκεδάζω (μέσα μου), όταν οι αγρότες, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τις ενέργειες των αρχών, ρίχνουν τα κτηνοτροφικά απόβλητα (κοπριές κλπ.) σε κτήρια, σε παρατεταγμένα «όργανα»… Οι δε Ευρωπαίοι αγρότες το έχουν αναγάγει εις επιστήμην!! Ας είναι καλά το Tik-tok, γιατί αν περιμέναμε να τα δούμε από τα χιλιομπουκωμένα δικά μας βοθροκάναλα ή τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά, δέσαμε!
Οι ακαθαρσίες αυτές αναφέρονται στον Όμηρο ως ρύποι (ρέω, ρίπτω, ροή, με ο>υ), λέξη που κι εμείς χρησιμοποιούμε σήμερα και με τα παράγωγά τους: Ρύπανση, αντιρύπανση.
Σκεφθείτε να πέσετε σε τίποτα υγρές ακαθαρσίες. Μπορεί να γλιστρήσετε, να φάτε τα μούτρα σας και αυτά (τα μούτρα σας) να φάνε ...μην πω.
Το γλιστρώ στην ομηρική ήταν ολισθάνω. Λέξη σύνθετη, εκ του επιτ. ο+λίσσωμα (με σ>θ). Το λίσσωμα προέρχεται εκ του λεαίνω, λειαίνω [=είμαι ομαλός στην αφή, τρίβω, κοπανίζω, μεταβάλλω σε σκόνη (α-λέ-ω ή αλέθω), κάνω αποτρίχωση] και σημαίνει την λεία κατάβαση από την κορυφή προς τα κάτω. Από το λίσσωμα, με λ>γλ, προήλθε το σημερινό γλιστρώ.
Η ομηρική λέξη χρησιμοποιείται αυτούσια π.χ. στο ολισθηρό οδόστρωμα, την κατολίσθηση κλπ.
Την κοιλιά στον Όμηρο την βρίσκουμε ως λαπάρα. Η ρίζα της είναι το ρ. λαπάσσω, που σημαίνει κενώ, αδειάζω (όπως στην διάρροια) και ετυμολογείται εκ του επιτ. λα+πατέω (αντίστοιχο του συνθέτου, αποπατώ, κάνω …κακά μου). Υπάρχει ένα λάχανο, που θεωρείται πως βοηθάει στις κενώσεις, το λάπαθο (σ>θ). Υπάρχει όμως και η λέμφος, με α>ε και π>φ, το λέμφωμα, η λύμφη (α>υ), η αλόη (α>ο, με αποβολή τού π), που κι αυτή θεωρείται καθαρτικό φυτό, η λάπη, που έγινε λάσπη, με το σ να προστίθεται, και να σημαίνει ό,τι πρέπει να αποβληθεί, το κατακάθι του κρασιού.
Κοιλία ή κοιλιά λέγεται επειδή έχει κοίλο σχήμα αλλά στην ιατρική χρησιμοποιείται η αρχαία ρίζα, όπως λαπαροτομία, λαπαροσκόπηση.
Λυπάμαι που κλείνω το πρώτο μέρος του αφιερώματος στις ομηρικές ρίζες και πώς χρησιμοποιούνται στην νεοελληνική με τόσο …μυρωδάτα θέματα!
Σκεφθείτε μόνο όσους το καθημερινό βάρος, η φροντίδα τους, είναι και αυτό, να καθαρίζουν δηλ. τα ζώα τους και να έρχονται σε επαφή με όλες τις πιθανές μολύνσεις, στην προσπάθειά τους τα ζωικά προϊόντα να έρθουν στο πιάτο μας καθαρά και κατάλληλα προς βρώσιν και πόσιν.
Σε όσους όχι μόνον δεν το νοιώθουν αυτό αλλά αντιθέτως επικροτούν με την στάση και την δύναμή τους τον αφανισμό τους, πρέπει …γνωριμία με αυτές ακαθαρσίες σε όλες τους τις μορφές. Υγρές, στερεές, αέριες…!!
Συνεχίζεται…
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο