Νικηταράς ο «Τουρκοφάγος»: η δόξα του αγώνα και η τραγική μοίρα του (Φ. 2004)

 

Από τις μεγάλες μάχες του 1821, τα Δερβενάκια και το Αγιονόρι, μέχρι τη φτώχεια, τη φυλακή και την εγκατάλειψη – η ζωή του Νικήτα Σταματελόπουλου παραμένει ένα από τα πιο συγκλονιστικά κεφάλαια της Ελληνικής Επανάστασης

 

γράφει η Εύη Κοκκίνου*

Την Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026, στο Χιλιομόδι, η Περιφέρεια Πελοποννήσου τιμά τη μνήμη του Νικήτα Σταματελόπουλου, του γνωστού σε όλους μας Νικηταρά, ενός από τους σημαντικότερους αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης εναντίον της Οθωμανικής Κυριαρχίας. Η επιλογή του τόπου δεν είναι τυχαία. Στην ευρύτερη περιοχή γράφτηκε, τον Ιούλιο του 1822, μία από τις σημαντικότερες σελίδες της μάχης εναντίον της στρατιάς του Δράμαλη, με τον Νικηταρά να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή τόσο στα Δερβενάκια όσο και, δύο ημέρες αργότερα, στο Αγιονόρι. 

 

Από την Κόρινθο στο Άργος και από εκεί στα Δερβενάκια και το Αγιονόρι

Ο Μαχμούτ Πασάς, γνωστός ως Δράμαλης, έφθασε στην Κόρινθο στις 6 Ιουλίου 1822, επικεφαλής μιας πολυάριθμης οθωμανικής στρατιάς. Από εκεί κατευθύνθηκε προς την Αργολίδα και στις 12 Ιουλίου έφθασε στο Άργος. Η πολιορκία, όμως, του φρουρίου του Άργους και κυρίως η έλλειψη επαρκούς ανεφοδιασμού (είχε φροντίσει ο Κολοκοτρώνης γι’αυτό) έφεραν τον στρατό του σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Ο Δράμαλης αποφάσισε τότε να επιστρέψει προς την Κόρινθο.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης είχε αντιληφθεί ότι η επιστροφή της οθωμανικής στρατιάς θα ήταν η κρίσιμη στιγμή. Στις 25 Ιουλίου 1822 ο Κολοκοτρώνης συγκάλεσε πολεμικό συμβούλιο και κατέστρωσε το σχέδιο της παγίδευσης του Δράμαλη στα περάσματα από την Αργολίδα στην Κόρινθο. Τέσσερις βασικοί δρόμοι συνέδεαν τότε την Αργολίδα με την Κόρινθο: ο δρόμος του Αγίου Γεωργίου Νεμέας, των Δερβενακίων, του Αγίου Σώστη και του Αγιονορίου. Ο Κολοκοτρώνης με περίπου 2.500 άνδρες κατευθύνθηκε στον Άγιο Γεώργιο Νεμέας, από όπου μπορούσε να ελέγχει την περιοχή των Δερβενακίων. Στο Αγιονόρι και το Στεφάνι βρίσκονταν ήδη οι Φλεσσαίοι και ο Νικηταράς.

Όταν, την επομένη, πληροφορήθηκε ότι ο κύριος όγκος της στρατιάς του Δράμαλη κινούνταν προς τα στενά των Δερβενακίων, ο Κολοκοτρώνης μετακινήθηκε με τους άνδρες του στις θέσεις της μάχης. Εκεί, στα Δερβενάκια και το Παληόχανο, ο ίδιος έδωσε το σύνθημα της επίθεσης και συμμετείχε στη μεγάλη σύγκρουση που κατέληξε στην καταστροφή της στρατιάς του Δράμαλη.

 

Η μεγάλη σύγκρουση στα Δερβενάκια

Στις 26 Ιουλίου 1822, ο κύριος όγκος του στρατού του Δράμαλη κινήθηκε προς τα Δερβενάκια. Οι ελληνικές δυνάμεις περίμεναν στα στενά περάσματα και, όταν συγκεντρώθηκε το κύριο σώμα του εχθρού, εξαπέλυσαν την επίθεση.

Η μάχη εξελίχθηκε στα Δερβενάκια και τον Άγιο Σώστη. Οι οθωμανικές δυνάμεις υπέστησαν βαριές απώλειες, έχασαν πολεμοφόδια και εφόδια και υποχώρησαν σε κατάσταση αποδιοργάνωσης. Ο Νικηταράς, ο οποίος βρισκόταν αρχικά στην περιοχή του Στεφανίου, έφθασε μέχρι τον Άγιο Σώστη, συμβάλλοντας στην ολοκλήρωση του κλοιού.

Εκεί συνδέεται και η περίφημη παράδοση για τον Νικηταρά: στη μάχη των Δερβενακίων έσπασε τρία σπαθιά πολεμώντας και χρειάστηκε η επέμβαση γιατρού για να απελευθερωθεί το χέρι του από το τέταρτο.

Όμως η καταστροφή του Δράμαλη δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί.

 

Η δεύτερη έξοδος: από την Τίρυνθα στο Αγιονόρι

Μετά την ήττα στα Δερβενάκια, ο Δράμαλης δεν μπορούσε να συνεχίσει προς την Κόρινθο από τον ίδιο δρόμο. Κατέφυγε στη Γλυκειά, τη σημερινή Τίρυνθα, όπου επιχείρησε να οργανώσει νέα προσπάθεια διαφυγής.

Τα χαράματα της 28ης Ιουλίου ξεκίνησε και πάλι προς την Κόρινθο. Αυτή τη φορά επιχείρησε να κινηθεί μέσω Προσύμνης, Στεφανίου και Αγιονορίου. Το Αγιονόρι αποτελούσε ένα από τα κρίσιμα περάσματα του σχεδίου του Κολοκοτρώνη και εκεί βρίσκονταν οι δυνάμεις του Νικηταρά, του Δημητρίου Υψηλάντη και του Παπαφλέσσα, ενώ στην άλλη κατεύθυνση βρίσκονταν οι Φλεσσαίοι.

Ο Δράμαλης προσπάθησε να περάσει από το Στεφάνι, αλλά ο Νικηταράς κατέλαβε στρατηγικές θέσεις και αντιμετώπισε την προέλαση. Ακολούθησε σκληρή μάχη στο Αγιονόρι και καταδίωξη των οθωμανικών δυνάμεων προς την Κλένια.

Η μάχη της 28ης Ιουλίου υπήρξε η δεύτερη μεγάλη πράξη της καταστροφής της στρατιάς του Δράμαλη.

Έτσι, στα Δερβενάκια και στο Αγιονόρι δόθηκαν οι δύο διαδοχικές μάχες που οδήγησαν στην αναχαίτιση και την καταστροφή της στρατιάς του Δράμαλη.

Ο Νικηταράς στον απελευθερωτικό αγώνα

Ο Νικήτας Σταματελόπουλος γεννήθηκε το 1782 στη Νέδουσα της Μεσσηνίας και ήταν ανιψιός του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Συμμετείχε στη Φιλική Εταιρεία και πήρε μέρος σε πολλές από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις του Αγώνα, από την απελευθέρωση της Καλαμάτας και την πολιορκία της Τριπολιτσάς μέχρι το Ναύπλιο, τα Δολιανά, τα Δερβενάκια και το Αγιονόρι.

Το προσωνύμιο «Τουρκοφάγος» συνδέθηκε με τα πολεμικά του κατορθώματα και έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ονόματα των αγωνιστών του 1821.

Όμως πίσω από τον θρύλο του ατρόμητου πολεμιστή υπήρχε ένας άνθρωπος που δεν αντιμετώπισε την Επανάσταση ως μέσο προσωπικού πλουτισμού.

 

Ο ήρωας που δεν πλούτισε από την Επανάσταση

Ο άνθρωπος που πολέμησε σε τόσες μάχες και συνέβαλε στην απελευθέρωση της πατρίδας δεν έζησε τα χρόνια της ελευθερίας μέσα σε πλούτη και τιμές.

Αντίθετα, στα χρόνια μετά την Επανάσταση βρέθηκε αντιμέτωπος με φυλακίσεις και διώξεις. Συνελήφθη αρχικά το 1833 από την Αντιβασιλεία του Όθωνα για εσχάτη προδοσία, όπου αφέθηκε ελεύθερος, ενώ το 1839 δικάστηκε και φυλακίστηκε από το καθεστώς του Όθωνα με την κατηγορία της συνωμοσίας κατά του θρόνου και τη συμμετοχή του στη Φιλορθόδοξη Εταιρεία, μια μυστική οργάνωση που στόχευε στην απελευθέρωση υπόδουλων περιοχών και στην πίεση προς τον Όθωνα να ασπαστεί το ορθόδοξο δόγμα. Αθωώθηκε τελικά τον Ιούλιο του 1840, αλλά πέρασε περίπου 6 μήνες φυλακισμένος και στη συνέχεια εκτοπίστηκε στην Αίγινα για 14 μήνες. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του βασανίστηκε σκληρά, με αποτέλεσμα να κλονιστεί σοβαρά η υγεία του.

Είναι μια από τις μεγάλες αντιθέσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας: άνθρωποι που έδωσαν τα πάντα για την ελευθερία βρέθηκαν οι ίδιοι, μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, να ζουν χωρίς την αναγνώριση και την οικονομική ασφάλεια που θα περίμενε κανείς.

 

Η μνήμη του Νικηταρά-Το τέλος της ζωής του

Οι εκδηλώσεις στη μνήμη του Νικηταρά που έμεινε στην ιστορία ως «Τουρκοφάγος» δεν αφορούν μόνο τον γενναίο πολεμιστή, αλλά και τον άνθρωπο Νικηταρά που έγινε σύμβολο της αυταπάρνησης στον Αγώνα. Όσο για το τραγικό τέλος του έχουμε πολλά να αξιολογήσουμε, να θυμόμαστε και να προσπαθούμε να μην επαναληφθούν στη σύγχρονη ιστορία της χώρας μας.

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του Νικηταρά ήταν τραγικά. Οι φυλακίσεις και οι κακουχίες είχαν κλονίσει την υγεία του, ενώ ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας, που συνδέθηκε με τον διαβήτη, του στέρησε σταδιακά την όραση. Χωρίς περιουσία και με ελάχιστη οικονομική στήριξη, ο άνθρωπος που είχε πολεμήσει στα Δερβενάκια και στο Αγιονόρι βρέθηκε να ζει πάμφτωχος στον Πειραιά. Χρειάστηκε μάλιστα «άδεια επαιτείας» ώστε να μπορεί να ζητά βοήθεια κάθε Παρασκευή στην περιοχή της Ευαγγελίστριας στον Πειραιά, για να εξασφαλίσει τα στοιχειώδη.

Στις 25 Σεπτεμβρίου 1849 άφησε την τελευταία του πνοή, έχοντας χάσει πλέον ολοκληρωτικά το φως του.

Πηγές

Για το ιστορικό μέρος του άρθρου αξιοποιήθηκαν η ψηφιακή ιστορική έκδοση «Κόρινθος 1822» του Δήμου Κορινθίων, οι ιστορικές αναφορές της Περιφέρειας Πελοποννήσου για τον Νικηταρά και τη μάχη του Αγιονορίου, καθώς και οι σχετικές ιστορικές πηγές που παρατίθενται στις παραπάνω εκδόσεις.

 

 * Εύη Κοκκίνου

Δικηγόρος - Διαμεσολαβήτρια
Msc Διοίκηση Τουρ/κών
Επιχειρήσεων
Απ. Παύλου 40, Κόρινθος
τηλ. 27410 84568
6944964225
email: ekokklaw@otenet.gr,
https:/evikokkinoulaw.gr