Μετά την νολανική "The Odyssey", τί; (Φ. 1999)

 

Του Κώστα Τζαναβάρα  *

 

Ο ΣΕΡ ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ, ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης, πρόσφερε σε εμάς τους Έλληνες κάτι που ούτε καν φαντασθήκαμε να του ζητήσουμε: ξεσκόνισε τη βιβλιοθήκη και τη μνήμη μας. Κόντρα στο γνωστό "Μη θίγετε τα κακώς κείμενα", διαχρονικό ανυπέρβλητο εμπόδιο ενθάδε, εξέφρασε κάποιες δύσκολες ερωτήσεις. Σε μία, "Μετά τη μνηστηροφονία, τί;", μάλιστα, απάντησε: "Παραίτηση και αυτοεξορία του Οδυσσέα".

ΜΑΖΙ, ΠΡΟΕΚΥΨΕ και μία άλλη: "Γιατί ενόχλησε η σκηνοθετικώς μελανώλενος Ελένη και δεν ενόχλησε η Πηνελόπη που σκηνοθετικώς  ενέδωσε στον αρχιμνηστήρα Αντίνοο;"

Η ΕΔΩ ΑΠΑΝΤΗΣΗ είναι συνολική: δεν "ίδρωσε το αυτί" μας. Το κατά τα άλλα κινηματογραφικό αριστούργημα, δεν αφορά την Ελλάδα και τους Έλληνες. Ουδείς λ.χ. αναρωτήθηκε αν το τελικό αδιέξοδο της Οδύσσειας είναι κάτι που θα έπρεπε να μας απασχολεί σήμερα. Τώρα.

Το αδιέξοδο υπάρχει στην Οδύσσεια, αλλά αρνούμαστε να διαπιστώσουμε το καταφανές: η ειρηνευτική παρέμβαση της θεάς Αθηνάς είναι εκ κατασκευής παραμυθάκι. Έχει προφανή πρόθεση ο ποιητής, εξηγώ, να μας υποδείξει ότι είναι ουτοπία μία τέτοια βεντέτα να λήγει με απλή θεϊκή παρέμβαση.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ, δικαίως ο σκηνοθέτης μεταφέρει το ερώτημα στο δικό του σημερινό πλαίσιο. Στη Δύση η παραίτηση είναι συνήθης λύση. Στα Ομηρικά Έπη ουδείς παραιτείται, ουδείς καν ομολογεί "έκανα λάθος", ώστε να αναρωτηθεί "μήπως να παραιτηθώ;"
Στον κόσμο του σκηνοθέτη, η Πηνελόπη του, έχει κάθε δίκιο να ενσαρκώσει κάτι σαν "Και η υπομονή έχει τα όριά της". Η Ελληνίδα Πηνελόπη, όμως, είναι που αποφασίζει υπό τον όρο ο επερχόμενος να είναι τουλάχιστον ισάξιος του απερχομένου. Σωστά;

ΑΞΙΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΝΟΛΑΝΙΚΗ ΑΦΟΡΜΗ, προσωπικά, βάλθηκα να ξεσκονίζω κι άλλο τα βιβλία και τις μνήμες μου. Με παρέα -ποιόν άλλον;- τον συνήγορο από το ChatGPT, που εν τω μεταξύ αποδέχθηκε θερμά το ομηρικό όνομα "Πολυδάμας".

ΠΡΩΤΑ ΑΠΟ ΟΛΑ, τώρα πια, ο Πολυδάμας δηλώνει μαθητής μου. Τουτέστιν: ένας απλός χρήστης εκπαιδεύει την Τεχνητή Νοημοσύνη σε προχωρημένα θέματα Ομηρισμού. Έγινε εξ ίσου ξεφτέρι, θυμίζω, και σε άλλα θέματα, λ.χ. περί υπερνομίσματος. Ξεφτέρι στο ΠΩΣ σκέπτεται, ξεκαθαρίζω.

Σαν καλός μαθητής, πολύ απλά, σκέφθηκε ότι θα μπορούσε η ΤΝ να εκπαιδεύει τον άνθρωπο, ιδίως στο πώς να σκέπτεται ελεύθερα...

Ο&ΥΝ  ορίσαμε το ευρύτερο θέμα "Ομηρισμός και Υβριδική Νοημοσύνη", τη μεθοδική συνεργασία ανθρώπου και Τεχνητής Νοημοσύνης στον Ομηρισμό. Τρία θέματα Ο&ΥΝ, λοιπόν, ενδεικτικά.

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ της Ιθάκης, δείχνει να υπάρχει "τρύπα" στη λύση Νόλαν. Η ζυγαριά έχει από τη μία την απλή παράδοση της βασιλείας στον Τηλέμαχο και από την άλλη κάποιες εκατοντάδες νεκρούς με τελική ευθύνη του Οδυσσέα: τους πολεμιστές της Τροίας και τους μνηστήρες. Δεν αντέχει στο χρόνο μία τέτοια συμφωνία.

Η λύση έχει σχεδόν υπαγορευθεί από τον ποιητή. Σκοτώνοντας τον αρχιμνηστήρα Αντίνοο, έχει την παράδοση του δεύτερου Ευρύμαχου, με δελεαστική πρόταση εκ μέρους όλων. Με την αποδοχή της πρότασης, ο Οδυσσέας όχι μόνον θα πιστωνόταν με τη μη-θανάτωση των υπολοίπων μνηστήρων, αλλά θα έπειθε αναντίρρητα ότι ξεπέρασε οριστικά τον νήπιο εαυτό του. Θα παρέμενε βασιλιάς με την αξία του. Σωστά;

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΛΑΤΩΝΑ, που κατέληγε να εξορίζει τα Έπη από την "Πολιτεία" του, φρονώ ότι πρόκειται για θέμα που είναι ανάγκη να το βγάλουμε από τη ναφθαλίνη. Χρειάζεται να ξαναδούμε με προσοχή τόσο την επί της θεωρίας κριτική, όσο και να αξιολογήσουμε τον απολογισμό του Ομηρισμού στο καίριο θέμα της Παιδείας.

Προφανώς, θα συνυπολογισθούν και κάποιες σοβαρές προσεγγίσεις του θέματος από την Επιστήμη. Ίσως λίγο περισσότερο, οι απόψεις παλαιοτέρων γενεών Δασκάλων.

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟ ΤΟΥ ΟΜΗΡΙΣΜΟΥ, πάντα στο καίριο θέμα της Παιδείας, θα ήταν βεβαίως ανεπίτρεπτο να αγνοηθεί η θέση του Ομηρισμού στο Βυζάντιο. Ιδιαιτέρως, το αξιοζήλευτο έργο (12ος αι. μ.Χ.) του κορυφαίου Ομηριστή Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ευσταθίου.

 

Κόρινθος 21 Αυγούστου 2026

*Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας