Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2002)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –196 

     Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

 

Γραμμάτων σειρά με το Ε (έψιλον).

Β΄ ΜΕΡΟΣ

 

Ξεκινάμε με Κρατύλο (Πλάτων, «Κρατύλος» 420 b):

«"Ἔρως" δέ, ὅτι ἐσρεῖ ἔξωθεν καὶ οὐκ οἰκεία ἐστὶν ἡ ῥοὴ αὕτη τῷ ἔχοντι, ἀλλ' ἐπείσακτος διὰ τῶν ὀμμάτων». [Έρως δε (έχει ονομασθεί), διότι εισρέει από έξω, και αυτή η εισροή δεν οικεί/μένει μέσα σ’ αυτόν που την έχει, αλλά είναι παρείσακτη (που εισχωρεί) από τα μάτια].

Για τον ελληνικό λόγο, το γράμμα Ε είναι πολύ σημαντικό, διότι δι’ αυτού ως οδηγού, αρκτικού, πρώτου στοιχείου, οργανώθηκε η λέξη «Έλλην».

Για να βγάλουμε όμως ασφαλές συμπέρασμα τι σημαίνει το όνομα Έλλην, θα πρέπει να εντρυφήσουμε αρχικώς στην ιστορική πορεία του, η οποία θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε την υποκρυπτόμενη σημασία τού ονόματος και μετά να ανακαλύψουμε την κωδική σημασία τού φωνήεντος Ε. Στον Όμηρο γίνεται για πρώτη φορά χρήση τού ονόματος Σελλοί, όταν ο Αχιλλέας, μετά από σπονδές λέει, στρέφοντας το βλέμμα προς τον ουρανό (Ιλ. Π 233-234):

«Ζεῦ ἄνα Δωδωναῖε Πελασγικέ, τηλόθι ναίων, Δωδώνης μεδέων δυσχειμέρου· ἀμφὶ δὲ Σελλοὶ σοὶ ναίουσ’ ὑποφῆται ἀνιπτόποδες χαμαιεῦναι».

Ο Αχιλλέας εδώ αποκαλεί τον Δία «Δωδωναίον τών Πελασγών» και συμπληρώνει, ότι γύρω από την Δωδώνη κατοικούν οι Σελλοί. Τους αποκαλεί δε «υποφήτας» και συ­μπληρώνει ότι έχουν άπλυτα πόδια και κοιμούνται στο έδαφος. Στις «Η­οίες», που δημοσιεύθηκαν από τον Ησίοδο ή από το «Μουσείο τού Ελικώνος», δια­βάζουμε για την Ελλοπία (απ. 134), δηλ. την Δωδώνη, όπως λέγεται και εννοείται στο πιο πάνω απόσπασμα:

«'Ἔστι τις Ἐλλοπίη πολυλήιος ἠδ' εὐλείμων ἀφνειὴ μήλοισι καὶ εἰλιπόδεσσι βόεσσιν· ἐν δ’ ἄνδρες ναίουσι πολύρρηνες πολυβοῦται πολλοὶ ἀπειρέσιοι, φῦλα θνητῶν ἀνθρώπων· ἔνθα δὲ Δωδώνη τις ἐπ’ ἐσχατιῇ πεπόλισται· τὴν δὲ Ζεὺς ἐφίλησε καὶ ὂν χρηστήριον εἶναι τίμιον ἀνθρώποις...» [Υπάρχει κάποια περιοχή ονόματι Ελλοπία με πολλά σιτοφόρα χωράφια και ακόμη πλούσια λιβάδια σέ πρόβατα και στριφτόποδα βόδια· εκεί κατοικούν άνθρωποι που έχουν πολλά κοπάδια αρνιών και βοδιών, και ακόμη πολλές, αναρίθμητες γεναρχίες απλών ανθρώπων· σ’ αυτήν την περιοχή υπάρχει η Δωδώνη, που τώρα τελευταία πήρε μορφή πολιτισμένης πόλης· αυτήν ο Ζευς αγάπησε κι εκεί έ­χτισε δικό του μαντείο, άξιο τιμής εν μέσω τών ανθρώπων].

Ο Αριστοτέλης, στα Μετεωρολογικά του (Α, 14), μιλώντας για τον κατα­κλυσμό τού Δευκαλίωνος, μας δίνει την πληροφορία ότι αυτός έγινε στην περιοχή μεταξύ Δωδώνης και Αχελώου και πως εκεί κατοικούσαν οι Σελλοί, που τότε τους έλεγαν Γραικούς και τώρα Έλληνες. Η πληροφορία αυτή περί Σελλών, Γραικών και Ελλήνων υπάρχει και σε άλλες γραπτές πηγές τής αρχαιότητος, κάτι που μας οδηγεί στην αποκωδικοποίηση του ονόματος Ελλός ή Σελλός, που ήταν ο κάτοικος της περί την Δω­δώνη Ελλοπίας, όνομα που κατέληξε τελικώς στο Έλλην.

Με βάση την πληροφορία πως στην Ελλοπία κατοικούσαν κτηνο­τρόφοι, μας έρχεται στον νου το ρήμα ελ-αύνω, που σημαίνει οδηγώ, ωθώ, και την λέξη σαλαγή ή -όπως είναι πιο γνωστή- σαλάγισμα. Το ελαύνω έχει ρίζα το ηχομίμητο ΕΛ-, που επί κτηνοτρόφων δηλώνει την προσπάθεια των βοσκών να οδηγούν με φωνές τα βοσκήμα­τα τόσο προς τον βοσκότοπο όσο και προς το μαντρί. Αυτή η κραυγή, ο θόρυβος των φωνών, των σφυ­ριγμάτων και το ποδοβολητό τών ζώων ονομάστηκε σαλαγή. Ο Ησύχιος λέει αυτό ακριβώς, πως «σαλαγή θόρυ­βος, κραυγή, βοή». Ο πρώτος, λοιπόν, άνθρωπος-κτηνοτρόφος, για να συλλάβει ή να οδηγήσει τα ημιάγρια ζώα, έπρεπε να τα ΕΛ-αύνει με κραυγές Ε, Ε, Ε, πολύ δε πιθανόν και ΕΛ, ΕΛ, ένεκα ασθμαίνουσας κίνησής του. Το ρήμα που δημιουργήθηκε από την διαδικασία αυτή είναι το ελελίζω (=κάνω κάτι να τρέμει από φόβο), κάτι που «δένει» με την υπόθεση πως για να αναγκάσεις έ­να κοπάδι να κινηθεί ή να στραφεί προς την κατεύθυνση που θέ­λεις, μόνο με τον φόβο τών ζώων μπορείς να το πετύχεις.

Από την ιστορική ανασκόπηση άρα, είναι σχεδόν βέβαιο πως οι Σελλοί και οι Ελ- λοί ήταν οι κτηνοτρόφοι, που μιλούσαν την ελλοπική, την γλώσσα που αργότερα μιλούσαν όλοι οι κάτοικοι του ευρύτερου και ευρύτατου χώρου και που λόγω της αρχικής της προέλευσης ονομάστηκε ελληνική.

Το πρώτο γράμμα τής λέξεως Σελλός είναι το Σ, του οποίου η κωδική σημασία είναι η παλινδρομική κίνηση, όπως θα δούμε αργότερα στο αντίστοιχο γράμμα, ακριβώς σαν τον βοσκό, που πηγαίνει κι έρχεται εδώ κι εκεί. Ακολουθεί ο φθόγγος τού βοσκού, ΕΛ, όπως ακριβώς αναπτύχθηκε πιο πάνω, και το γράμμα Λ (του λόγου).

Αν συσχετίσουμε τον Σελλό με τον Έλληνα θα μπορούσαμε ασφαλώς να υποστηρίξουμε πως ο Έλλην είναι και αυτός ποιμήν (ΕΛ) τού λόγου (Λ). Άρα, γίνεται αντιληπτό πόσο σημαντικό είναι το φωνήεν Ε στην ελληνική γλώσσα, δια της οποίας αναπτύχθηκε ο τεράστιος πολιτισμός, που κορυφώθηκε στην εποχή τού Διός. Σελλός, Ελλός και Έλλην υπήρξαν οι κτηνοτρόφοι, που «ποίμαναν» και τον λόγο.

Και μια παρακινδυνευμένη αλλά όχι αβάσιμη σκέψη, πως ο τότε σελλός δεν χάθηκε αλλά κρύφτηκε στην εν χρήσει σήμερα λέξη, (τ)σέλ(ιγκας).

Πόσοι, άραγε, λα­οί μπορούν να ισχυρισθούν, ότι το όνομά τους δεν προέρχεται από τοπωνύμιο αλλά από την σύνθεση στοιχείων τού πανάρχαιου βίου τους και την πορεία τους προς τον εκπολιτισμό τής οικουμένης;

Ας δούμε, τέλος, πόσο φοβερό γράμμα είναι το Έψιλον της αιώνιας επέκτασης και αναζήτησης, στο οποίο ανήκει ο Εις, ο Ένας, ο πορευόμενος μόνος του. Εγώ... Εγώ ο Εαυτός μου, Εσμί (=ειμί, έσω ειμί). Ο Εαυτός μου, που, από Εδώ Έως Εκεί, Ελαύνει και Ελπίζει, έως την Εώς (=αυγή), με το ε να είναι προσωπική αντωνυμία γ' προσώπου. Ε (=αυτός), Ε-αυτός (=Εαυτός).

Προθέσεις και σύνδεσμοι τόπου και χρόνου σημαντικά αρχίζουν από Ε: Εν, Ει, Εάν, Επί, Εκ, Εις, Ες.

Βασικές έννοιες και λέξεις, επεκτεινόμενες σε τόπο και χρόνο, αρχίζουν από Ε: Έρις, Έδος, Έργο, Ερωή (ορμή), Έρως, Ελευθερία, Ερώ και άλλες, ων ουκ έστιν αριθμός.

 

Το Έψιλον, όπως έγινε αναφορά στο προηγούμενο φύλλο, ήταν το γράμμα που χαρακτήριζε το Μαντείο τών Δελφών αλλά ήταν και η παλαιότερη μορφή-γραφή τού Ήτα, όταν αυτό ήταν δασεία: ΗΕΡΑΚΛΕΣ. Το Ήτα, τελικώς, ως γράμμα, δήλωσε και την μακρότητα του Ε (Η=ΕΕ) και βρήκε την θέση του στο ελληνικό Αλφάβητο, ενώ το Έψιλον παρέμεινε ως ...ψιλόν.

 

Οδυσσέας Ελύτης: «Ἔ! ὅλο ἀέρα - τό πιάνει ὁ μπάτης...»!!

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.