Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 1996)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –189

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Γραμμάτων Αλφαβήτου συνέχεια.

Μετά το πρώτο γράμμα του Ελληνικού Αλφαβήτου, το Άλφα, έπεται το Β (Βήτα).

Πριν μπούμε στην ετυμολογία του, ας σχολιάσουμε πως όλες σχεδόν οι γλώσσες χρησιμοποιούν την λέξη Αλφάβητο, για να δηλώσουν το σύνολο των γραμμάτων που χρησιμοποιούν. Γάλλοι, Άγγλοι, Γερμανοί Alphabet, Ιταλοί και Ισπανοί Alfabeto.

Πάμε, λοιπόν, στο Βήτα.

Γράφει το Ετυμολογικόν το Μέγα: «Βῆτα τὸ στοιχεῖον, ὅτι δευτέραν ἔχον τάξιν, ἐπιβέβηκεν τῶν λοιπῶν», το δεύτερο στην σειρά, δηλ. και λέγεται έτσι επειδή «καβαλάει» τα υπόλοιπα γράμματα.

Η ετυμολογία του είναι εκ του αρχικού μονοσύλλαβου ηχομίμητου ρήματος βέω-βώ (=πορεύομαι), που κατά περίπτωση σημαίνει α. βαίνω (εξ ου και βήμα), β. βοώ, βοάζω (εξ ου και βοή), γ. λέγω (εξ ου και βάζω =ομιλώ), δ. τρέφω (εξ ου και βόσω =βόσκω).

Παράγωγά του ο βητός ή βατός, αυτός που μπορείς να περάσεις, να διαβείς.

Βηταρμός είναι το ρυθμικό βήμα, εκ του βαίνω+αρμός (αρμόζω).

Ο ήχος τής βοής και του ισχυρότερου των ανέμων, του βοριά, β… β...β..., εκφράζεται διά του Βήτα. Βοή και βοριάς δύνανται να εκληφθούν και ως αίτιο κίνησης, εκ του οποίου προήλθε το ρ. βαίνω, βαδίζω, βάσις (=βάδισις).

Το σχήμα τού Βήτα θυμίζει ιστό με φουσκωμένα πανιά. Επίσης το εν λόγω γράμμα, ως χειλικό σύμφωνο, οριοθετεί το σχήμα του και από τα χείλη, αν τα δει κάποιος από πλάγια την ώρα που προφέρει το Βήτα, ίσως ακόμα και από τα μάγουλα, που φουσκώνουν την ώρα που το προφέρουμε. Τα δύο χειλικά, Β και Φ, είναι ουσιαστικώς ο ίδιος φθόγγος, μόνο που στο Βήτα γίνεται χρήση τών φωνητικών χορδών. Και τα δύο δείχνουν στο σχήμα τους τα «φουσκωμένα» μάγουλα του προσώπου. Η διαφορά είναι ότι με το Βήτα βοούμε, κάνουμε δηλ. θόρυβο, λόγω των χορδών, και βγάζουμε βοή, ενώ με το Φ απλώς ...φυσάμε, αλλά τα μάγουλα φουσκώνουν πιο πολύ μ' αυτό, εξ ου και το διαφορετικό σχήμα.

Και πάλι Ετυμολογικόν το Μέγα: «Βοή ...παρὰ τὸ βέω (βῶ), βοὴ τὸ σημαῖνον τὸ βαίνω.. ἐξ οὗ πλεονασμῷ τοῦ ι, βείω.. οἰονεὶ ἡ διὰ τῆς τραχείας ἀρτηρίας βαίνουσα καὶ ἐκπεμπόμενη φωνή...». Η φωνή που βαίνει (εκβάλλεται) διά της τραχείας αρτηρίας είναι η βοή (β.. β.. β..), συνεπικουρούμενη από τίς φωνητικές χορδές. Βαίνει δηλ. εκ των έσω.

Οι λέξεις που αρχίζουν από Βήτα δείχνουν κίνηση και βοή (βόμβος, βόγγος, βήξ, βάξις (=φωνή), βαΰζω (=φωνάζω) κ.ά.

Επίσης υπάρχουν και λέξεις που φαινομενικώς αρχίζουν από Βήτα, αλλά στην ουσία πρόκειται για το παλαιό Δίγαμμα (F) π.χ. βία (Fία), βίος (Fίος) (εκ του Fις =ισχύς/δύναμις), βράκος (Fράκος), βραδύς (Fράδιος) κλπ.

Επίσης το Β συχνάκις εναλλάσσεται με το Γ, όπως π.χ. βλέπω/γλέπω.

Στην Αρκαδική διάλεκτο τρέπεται σε Ζ, όπως βέρεθρον (=βάραθρον) /ζέρεθρον. Επίσης εναλλάσσεται και με το Μ, όπως βουκέντρα /μουκέντρα.

Πάμε τώρα στον μνημειώδη διάλογο Κρατύλος τού Πλάτωνα ή Περί ονομάτων ορθότητος λογικός: «οἷον τὸ “βῆτα”: ὁρᾷς ὅτι τοῦ ἦτα καὶ τοῦ ταῦ καὶ τοῦ ἄλφα προστεθέντων οὐδὲν ἐλύπησεν, ὥστε μὴ οὐχὶ τὴν ἐκείνου τοῦ στοιχείου φύσιν δηλῶσαι ὅλῳ τῷ ὀνόματι οὗ ἐβούλετο ὁ νομοθέτης: οὕτως ἠπιστήθη καλῶς θέσθαι τοῖς γράμμασι τὰ ὀνόματα» [Όπως το γράμμα "β" (βήτα) παραμένει το ίδιο ακόμα κι αν του προστεθούν τα φωνήεντα και σύμφωνα "ήτα", "ταῦ" και "άλφα" (δηλαδή β-η-τ-α), έτσι και τα ονόματα των εννοιών διατηρούν την ορθή τους φύση, παρά τις φωνητικές προσθήκες που έγιναν για να αποκτήσουν νόημα με την πάροδο του χρόνου].

Ουσιαστικά, ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η προσθήκη φωνηέντων και συμφώνων δεν αλλάζει την ουσία. Το όνομα παραμένει σωστό και δηλώνει ξεκάθαρα την φύση τού εκάστοτε στοιχείου, δείχνοντας την σοφία τού νομοθέτη.

Ας θυμηθούμε όμως ποιος είναι αυτός ο πάνσοφος νομοθέτης, του οποίου οι απόψεις αποτελούν -τρόπον τινά- θέσφατα, που δεν επιδέχονται αμφισβήτησης και που τόσο εκθειάζει ο Πλάτων; Μα ο ίδιος ο άνθρωπος, στις παρατηρήσεις τού οποίου οφείλονται όλα τα επιτεύγματα.

Γράφει ο μέγας Έλλην σοφός, για την διαφορά μεταξύ ανθρώπων και ζώων: Τα ζώα «ὧν ὁρᾷ οὐδὲν ἐπισκοπεῖ οὐδὲν ἀναλογίζεται οὐδὲν ἀναθρεῖ, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἅμα ἑώρακεν –τοῦτο δ’ ἔστιν "ὄπωπε"- καὶ ἀναθρεῖ καὶ λογίζεται τοῦτο ὃ ὄπωπεν. Ἐντεῦθεν δὴ μόνον τῶν θηρίων ὀρθῶς ὁ ἄνθρωπος "ἄνθρωπος" ὠνομάσθη ἀναθρῶν ἅ ὄπωπε» (Κρατύλος, 399 c). Που σημαίνει ότι ενώ τα άλλα ζώα, απ’ όσα βλέπουν, ουδέν εξετάζουν ούτε στοχάζονται ούτε παρατηρούν με προσοχή, ο άνθρωπος συγχρόνως και βλέπει –αυτό δε είναι το “όπωπε”- και παρατηρεί με προσοχή (αναθρεί) και στοχάζεται αυτά που έχει δει. Εξ αυτού, λοιπόν, μόνον ο άνθρωπος απ’ όλα τα ζώα ονομάστηκε ορθώς άνθρωπος, γιατί εξετάζει με προσοχή (και αναλογίζεται αργότερα) όσα έχει δει. Το όπωπα είναι αρχαίος Παρακείμενος του ρ. ορώ (νεώτερος εώρακα).