Ο Όμηρος ως ιδρυτής του πολιτισμού μας (Φ. 1996)

Του Κώστα Τζαναβάρα *

Ο Όμηρος υπήρξε ο πρώτος φιλόσοφος.

Δεν το πήραμε χαμπάρι, επειδή ουδέποτε έβαλε κάτω από το όνομά του την ταμπέλα «φιλόσοφος».

Δεν έγραψε πραγματείες, δεν ίδρυσε σχολή, δεν διατύπωσε ορισμούς. Έγραψε δύο ποιήματα.

Μέσα σε αυτά, όμως, διερεύνησε τον άνθρωπο και τους θεούς, την εξουσία και την ελευθερία, τη γνώση και την πλάνη, την ευθύνη και τη δικαιοσύνη, τον πόλεμο και την ειρήνη, τον έρωτα, την οικογένεια και την πολιτεία.

Οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι χρησιμοποίησαν αφηρημένες έννοιες. Ο Όμηρος χρησιμοποίησε εικόνες, πρόσωπα, πράξεις και συνέπειες. Δεν εξηγεί στον οπαδό τι πρέπει να πιστεύει. Σκηνοθετεί έναν κόσμο και εμπιστεύεται τον ακροατή να ανακαλύψει το νόημά του.

Γι’ αυτό και η μετάβαση «από τον Μύθο στον Λόγο» ίσως έχει περιγραφεί ανάποδα. Ο Λόγος δεν εμφανίσθηκε μετά τον ομηρικό Μύθο. Βρισκόταν ήδη μέσα του.

Ο Αριστοτέλης θεωρείται δικαίως θεμελιωτής της Λογικής ως αυτοτελούς επιστήμης. Αν όμως εξετάσουμε ένα προς ένα τα εργαλεία της αριστοτελικής Λογικής – κατάφαση και άρνηση, αντίφαση, συλλογισμό, επαγωγή, απόδειξη, διαλεκτικό έλεγχο, ανασκευή, ενθύμημα, διάκριση αιτίας και αφορμής – δύσκολα θα βρούμε κάποιο που να λείπει από τα Έπη.

Ο Όμηρος χρησιμοποιούσε τα εργαλεία. Ο Αριστοτέλης συνέταξε το εγχειρίδιο χρήσεώς τους.

Ο Όμηρος υπήρξε συγχρόνως μέγας σκηνοθέτης. Δεν μας λέει ότι ο Οδυσσέας, κατά τη μνηστηροφονία, εγκατέλειψε τη διάκριση των ατομικών ευθυνών και πέρασε στην αγελαία εκδίκηση. Το δείχνει.

Ο Αντίνοος είναι ο αρχιμνηστήρας και πρωταίτιος. Ο Λειώδης, αντιθέτως, αποδοκιμάζει τις αδικίες των άλλων και είναι σχεδόν αθώος. Κι όμως, ο Οδυσσέας τον αποκεφαλίζει κι αυτόν. Με ποιο όπλο; Με το ξίφος του Αγέλαου, το οποίο ο ποιητής είχε αφήσει να πέσει περίπου είκοσι στίχους νωρίτερα.

Το ξίφος δεν έπεσε απλώς. Τοποθετήθηκε.

Ο σχεδόν αθώος Λειώδης θανατώνεται με το ξίφος της αγέλης. Ο Όμηρος δεν διατυπώνει την κρίση του. Μας δίνει όσο γίνεται λιγότερο, αλλά όσο ακριβώς χρειάζεται για να συμπληρώσουμε μόνοι μας το νόημα.

Το ίδιο κάνει και με το χιούμορ. Ο Αχιλλέας, πεισμωμένος από τον θάνατο του Πατρόκλου, απαιτεί να πάει ολόκληρος ο στρατός στη μάχη νηστικός. Ο Οδυσσέας δίνει ρεσιτάλ διαχειρίσεως του παιδικού πείσματος και πείθει τους Αχαιούς να φάνε. Ο ίδιος ο Αχιλλέας, όμως, εξακολουθεί να αρνείται πεισματικά την τροφή. Τότε ο Δίας παρατηρεί με απόλυτη σοβαρότητα στην Αθηνά ότι ξέχασε τον μέγα Αχιλλέα και την προτρέπει να κατεβεί να τον ταΐσει νέκταρ και αμβροσία.

Ο Όμηρος, συνεπώς, λανσάρει το φλεγματικό χιούμορ αιώνες πριν από τους Βρετανούς.

Στους αγώνες προς τιμήν του Πατρόκλου, ο Τεύκρος κόβει με το βέλος του το λεπτό κορδόνι που κρατά δεμένο ένα περιστέρι, αλλά χάνει τον αγώνα. Ο ποιητής εξηγεί αυτοπροσώπως ότι απέτυχε επειδή δεν έταξε προηγουμένως θυσία στον Απόλλωνα. Ο επόμενος τοξότης κάνει εγκαίρως το τάμα και πετυχαίνει το πουλί.

Η ειρωνεία της δεισιδαιμονίας είναι ακαταμάχητη: ο «άστοχος» Τεύκρος είχε πετύχει τον δυσκολότερο στόχο.

Ο Όμηρος, όμως, δεν μας δίνει μόνο ερμηνείες. Μας δίνει προβλέποντα σχήματα.

Η μήνις του Αχιλλέα είναι το σχήμα της προσωπικής προσβολής που οδηγεί στην αποχώρηση του ικανότερου και στη συλλογική καταστροφή. Ο νόστος του Οδυσσέα είναι το σχήμα της μεγάλης επιτυχίας που γεννά έπαρση, κακή ηγεσία και απώλεια. Η μνηστηροφονία είναι το σχήμα της δίκαιης αντιδράσεως που καταλήγει σε ισοπεδωτική εκδίκηση και νέα βεντέτα.

Ο Όμηρος δεν προέβλεψε τα μελλοντικά γεγονότα. Προέβλεψε τις μορφές τους.

Όποιος έχει διαβάσει βαθιά τα Έπη συλλαμβάνει κάποτε-κάποτε τον εαυτό του να μιμείται έναν ομηρικό ήρωα — άλλοτε στα σωστά και άλλοτε στα λάθη. Τα πρότυπα έχουν εγκατασταθεί μέσα του. Πρώτα ενεργεί και κατόπιν αναγνωρίζει: «Εδώ πείσμωσα σαν τον Αχιλλέα. Εδώ επαναλαμβάνω την έπαρση του Οδυσσέα. Εδώ σκότωσα τον Λειώδη με το ξίφος του Αγέλαου».

Αυτός είναι ο ομηρικής συγκροτήσεως χαρακτήρας.

Και στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης αποτελεί προσόν ασύμμετρης ισχύος. Η ΤΝ πολλαπλασιάζει τη γνώση, την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα. Μπορεί, όμως, να πολλαπλασιάσει εξίσου την έπαρση, την αγελαία κρίση και την ευφυή ανοησία.

Γι’ αυτό η επιστροφή στον Ιδρυτή δεν είναι αρχαιολατρία. Είναι πρώτη ανάγκη ενός πολιτισμού που απέκτησε πρωτοφανή δύναμη, χωρίς να είναι βέβαιο ότι διαθέτει τον χαρακτήρα για να τη διαχειρισθεί.

Η ΤΝ δίνει δύναμη. Ο Όμηρος διαμορφώνει τον άνθρωπο που μπορεί να την αντέξει.

Το παραπάνω αποτελεί το καταστάλαγμα μιας πολύωρης συζήτησης γύρω από τον Όμηρο, η οποία ολοκληρώθηκε χθες, λίγο πριν παρακολουθήσω τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας. Βγαίνοντας από την αίθουσα, η πρώτη μου σκέψη ήταν μία: "εκπληκτική". Η έκπληξη, επί της ουσίας, με εξήγηση τριών λέξεων: "Αριστούργημα ομηρικού ρυθμού". Τρεις λέξεις και η άμεση συνέχεια "τροφή για σκέψη".

Κόρινθος, 22 Ιουλίου 2026

*Κώστας Τζαναβάρας

Σύμβουλος μηχανικός – συγγραφέας

Σημείωμα της ΦτΚ: Η πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον του κοινού για τον Όμηρο και τα ομηρικά έπη. Με αφορμή αυτή τη συγκυρία, ο συνεργάτης της «Φωνής της Κορινθίας» Κώστας Τζαναβάρας, επί σειρά ετών μελετητής του Ομήρου, καταθέτει έναν προσωπικό προβληματισμό για τη διαχρονική σημασία του μεγάλου ποιητή και τη θέση του στη συγκρότηση του δυτικού πολιτισμού. Στο επόμενο φύλλο θα δημοσιευθεί η κριτική του για τη νέα κινηματογραφική ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.