Αξίζει να δούμε την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν; (φ. 1994)

 

Του Κώστα Τζαναβάρα  *

 Σε λίγες μέρες, αρχίζοντας από τις 17 Ιουλίου, βγαίνει στις αίθουσες η χολυγουντιανή υπερπαραγωγή "The Odyssey" σε σκηνοθεσία Christopher Nolan. Αναμένεται, μάλιστα, ως το μεγάλο κινηματογραφικό γεγονός του 2026. Και η de facto συνεχίστρια της ΦΩΝΗΣ μας (ΦτΚ) ζήτησε τη γνώμη μου για το αν αξίζει κανείς να τη δει, με δεδομένο ότι οι μέχρι στιγμής πληροφορίες δείχνουν σημαντικές αποκλίσεις από τα Ομηρικά Έπη.

Κατ' αρχήν, το δικαίωμα να έχω δημόσια γνώμη για το θέμα, παρότι μηχανικός, οφείλεται ευλόγως στην γνωστή αρθρογραφία μου σχετικά με τα Ομηρικά Έπη και τον Όμηρο. Στη εθνική μας έπαλξη πάντα, έχει δημοσιευθεί προ ετών και σειρά 10 άρθρων για τον "Νέο Ομηρισμό". Και μάλιστα, ο αλησμόνητος Ιδρυτής της Φωνής της Κορινθίας, Βαγγέλης Κόκκινος, στο πρώτο άρθρο της σειράς "Ο Όμηρος, η Κόρινθος, κι εμείς", είχε βάλει υπέρτιτλο "Τομή στα Ομηρικά Έπη".

Προφανώς γι’ αυτό και η σημερινή συνεχίστρια της ΦτΚ μού απηύθυνε το ερώτημα.

Χαρακτηρίζω ευθέως, λοιπόν, την ταινία "Ιστορική ευκαιρία" για όσους αισθανόμαστε μέσα μας κάτι ελληνικό. Ευκαιρία, πρώτα απ' όλα, να ψάξουμε μέσα μας τον Οδυσσέα και φυσικά να ανατρέξουμε στην Οδύσσεια και στην Ιλιάδα.

"Κάθε φορά που ο Όμηρος αναζή εις την γλώσσαν ενός λαού, ένα γεγονός ανυπολογίστου σημασίας τελείται δια τον λαόν αυτόν και ένας τίτλος προστίθεται στην Ιστορίαν και την ζωήν του" αναφέρεται στον πρόλογο της μετάφρασης Πάλλη της Ιλιάδας (1905). Χαρακτηριστικό και το σχόλιο των Καζαντζάκη-Κακριδή: "Το ζήτημα είναι αν κατορθώνεται η αναβίωση".

Η αναβίωση, λοιπόν, για να επανέλθω στο ερώτημα της ΦτΚ, φρονώ ότι είναι ευκολότερη με μία κινηματογραφική ταινία, παρά με κάποιο εύστοχο βιβλίο. Είναι άλλη η ψυχολογία του κινηματογράφου. Υστερούν σε αυτό ακόμη και τα ίδια τα Έπη, καθώς υπάρχουν και προβλήματα. Η δυναμική μετάφραση π.χ. των Καζαντζάκη-Κακριδή, για τους περισσότερους, χρειάζεται πια μετάφραση. Άλλες μεταφράσεις, σύγχρονες, ευκολοχώνευτες, υστερούν σε ψυχολογία.

Από όσα έμαθα ρωτώντας -ποιόν άλλον;- τον συνήγορό μου, το ChatGPT, η ταινία φαίνεται πως θα δώσει έμφαση στην περιπέτεια του νόστου, στις συγκρούσεις και στην αποκατάσταση της τάξης στην Ιθάκη. Η νέα τεχνολογία εικονοληψίας ΙΜΑΧ, μάλιστα, δίνει άλλη διάσταση στις δυνατότητες αναβιώσεως μαχών, λογομαχιών και περιπλανήσεων.

Αυτό, επιμένω, είναι το πρώτο ζητούμενο: η αναβίωση. Αν, εξηγώ,  αναβιώσει μέσα μας η περιπέτεια του διαχρονικού ανδρικού μας προτύπου, μικρή σημασία -σχετικά- θα έχουν οι τυχόν παρερμηνείες της προσωπικότητας του Οδυσσέα ή οποιουδήποτε άλλου. 

Μπορεί κάλλιστα να συμβάλει στο ποθούμενο η οποιαδήποτε έκφραση αγανακτήσεως. Θα βοηθήσει και αυτή η αγανάκτηση, όπως και η συζήτηση επ’ αφορμή της, την πολυπόθητη αναβίωση.

Κάπου εκεί, προβάλλει ένα βασικό ερώτημα: αν μια παρεξήγηση ή παρερμηνεία οδηγεί σε αναβίωση του Έπους μέσα μας, τί είναι το σημαντικότερο; η αναβίωση ή η παρερμηνεία; Τί να την κάνουμε τη σωστή ερμηνεία χωρίς αναβίωση;

Άλλο βασικό ερώτημα, με άλλον αποδέκτη: τί θα λέει ο σκηνοθέτης όταν ενδεχομένως θα του υποδεικνύεται κάποια παρερμηνεία; Σε σοβαρούς λύτες ομηρικών "αινιγμάτων", πάντως, τα περιθώρια αμφιβολίας μειώνονται όσο το ψάχνουμε ομηριστί.

Πριν δω την ταινία, δεν θα ήθελα να γράψω κάτι άλλο, εκτός από τρεις φιλικές υποδείξεις στον θεατή που με τιμά με την προσοχή του.

Πρώτον, αν ο Nolan δεν πρόσεξε τον ομηρικό χαρακτηρισμό "πολύμητις",  για τον ήρωά του Οδυσσέα, τότε έχουμε πέναλτι. Προσωπικά, το έψαχνα για χρόνια. Κατέληξα, μετά λόγου αποδεικτικής γνώσεως, ότι μήτις είναι ακριβώς η αρετή να δρας με σοφία. Θα είναι κραυγαλέα αποτυχία, αν αποδοθεί σκηνοθετικά ο Οδυσσέας ως απλά δυναμικός μαχητής.

Επίσης, δεύτερον, αν δεν αποδίδεται ο αντιφατικός χαρακτήρας του Οδυσσέα, και ιδιαίτερα η απόλυτη αποτυχία του ως αρχηγός του νόστου, έχουμε και κόκκινη κάρτα. Εκτός των άλλων, κάπως έτσι, δεν είναι δυνατόν να αντιληφθούμε τί πραγματικά σημαίνει το ρεσιτάλ ηγεσίας στην οργάνωση και εκτέλεση της μνηστηροφονίας. Η μαζική θανάτωση των μνηστήρων της Πηνελόπης είναι ακριβώς η απόδειξη ότι η περιπέτεια τον άλλαξε βαθειά. Και αυτή η αλλαγή δεν είναι άλλο παρά το νόημα της Οδύσσειας.

Και τρίτον, τέλος, στο πιο ενοχλητικό σημείο της διανομής των ρόλων, είναι γνωστό ότι ο Όμηρος αποφεύγει θεαματικά να δώσει επιθετικό προσδιορισμό της Ελένης του, στην ραψωδία Γ όπου την εξυμνούν οι γέροντες Τρώες πρόβουλοι. Βάζει, όμως, την ίδια να αποκαλεί επανειλημμένως εαυτήν "κυνώπιδα". Τουτέστιν: αυτή που έχει όψη σκύλου, "σκυλομούρα", δηλ. ξεδιάντροπη. Αλλού, βεβαίως, την αποκαλεί λευκώλενο, δηλαδή αυτή που έχει λευκούς βραχίονες.

Θα είναι σίγουρα ενδιαφέρον, επομένως, να δούμε γιατί ο Nolan  θέλει σκηνοθετικά την Ωραία Ελένη μαύρη καλλονή. Τι ακριβώς επιδιώκει; Θα δούμε, άραγε, και άλλες εκκεντρικές παρερμηνείες στην ταινία; Κι αν ναι, με τί νόημα; τί πρόθεση;

Νομίζω, πάντως, ότι παραπάνω δόθηκαν αποχρώσες ενδείξεις βασίμων διαθέσεων. Θα δούμε άφοβα τη σκηνοθετική άποψη μεν,  θα είναι μηδενική η ανοχή μας σε ενδεχόμενες χοντράδες δε.

Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο κέρδος της ταινίας να είναι ότι θα μας οδηγήσει ξανά στον Όμηρο. Ίσως η αναβίωση αποδειχθεί σημαντικότερη από ο,τιδήποτε άλλο. Και τότε θα ανακαλύψουμε εκ νέου, μόνοι μας, όχι μόνον την Οδύσσεια αλλά και την Ιλιάδα.

Γιατί, τελικά, Οδύσσεια χωρίς Ιλιάδα δεν νοείται.

Κόρινθος 7 Ιουλίου 2026

 

*Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας