Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 1993)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*
Να, που μπήκε κι ο Ιούλιος! Ο δεύτερος κατά σειράν μήνας τού καλοκαιριού, κι αυτός από Ι, όπως ο Ιούνιος.
Ας δούμε κι αυτού την ετυμολογία.
Η ελληνική του ρίζα βρίσκεται στο μαγικό ρήμα είρω (=συνάπτω, αρμαθιάζω, πλέκω), προερχόμενο εκ του άρω, με α>ει. Εξ αυτού τού ρήματος και το είριον ή έριον, το μαλλί, αλλά και το νέφος (που μοιάζει με μαλλί) ή ο ιστός της αράχνης.
Θα μου είτε τι σχέση έχουν όλα αυτά με τον εν λόγω μήνα; Έχουν και παραέχουν.
Το είριον, με ει>ου και ρ>λ, γίνεται ούλος, που επί μάλλινων υφασμάτων και ταπήτων σημαίνει το σγουρό, το κατσαρό μαλλί. Σημαίνει όμως και σκολιός, στραβός αλλά και δεμάτι θερισμένου σίτου. Αν τώρα προηγηθεί το Ι (εκ του ίκω, ικνέομαι) γίνεται ίουλος. Ιουλώ ήταν ένα από τα ονόματα της θεάς Δήμητρας, επειδή έφερνε τα δεμάτια σίτου. Ίουλος επίσης είναι το πρώτο χνούδι, που βγαίνει στα μάγουλα των νέων ανδρών και συμβολίζει την νεότητα και την ακμή, αλλά και το δράγμα στάχυος, ένα δεμάτι δηλ. από θερισμένα στάχυα ή άχυρα, που μπορεί να χωρέσει στην παλάμη του χεριού.
Άρα, όπως αντιλαμβάνεστε, η προέλευση της λέξης βρίσκεται στις αγροτικές δουλειές.
Οι Λατίνοι είπαν τον μήνα Julius ή lulius, οι Γάλλοι Juillet, προς τιμήν προφανώς του Ιουλίου Καίσαρος, οι Ιταλοί luglio, οι Ισπανοί julio (προφέρεται χούλιο), οι Άγγλοι July και οι Γερμανοί juli.
Γιούλι λέμε επίσης κι ένα πολύ όμορφο καλοκαιρινό λουλουδάκι, το επιστημονικώς ονομαζόμενο ίον το εύοσμον (Viola odorata), στην οικογένεια του οποίου ανήκουν και οι βιολέττες και οι πανσέδες.
Μπορεί, λοιπόν, ο Ιούνιος, όπως είδαμε στο προηγούμενο φύλλο, να είναι ο μήνας του θερισμού και ο λαός μας να τον ονομάζει θεριστή, αλλά κι ο Ιούλιος συνεχίζει την ίδια παράδοση και μάλιστα δανείζοντας το όνομά του σε ένα από τα προσωνύμια της θεάς τής γεωργίας, της Δήμητρας, ετυμολογούμενης εκ του Γη+μήτηρ, δηλ. μητέρα Γη, αυτή που μας τρέφει, που μας κρατάει ζωντανούς, η τροφός μας.
Και για να ευθυμήσουμε λίγο, θυμήθηκα ένα σύντομο και αρκούντως έξυπνο ανέκδοτο:
-Με τι ασχολείσαι;
-Με την Γεωργία.
-Αγρότης;
-Όχι, καψούρης…
Τέλος Ιουνίου κλείνουν και τα Σχολεία, σταματούν τα μαθήματα και οι μαθητές δεν έχουν πλέον ασχολία.
Ασχολία, εκ του στερητ. α+σχόλη ή σχολή. Κυριολεκτικώς είναι η έλλειψη σχόλης ή σχολής (=αργία, απραξία). Ο αρχαίος γραμματικός διευκρινίζει πως «σχολὴ γὰρ ἡ ἀπόθεσις διατριβῆς» [Παρατηρ. εις Φαίδρον Πλάτωνος, 227]. Συνεκδοχικώς, ο χώρος όπου σύχναζαν και συνομιλούσαν οι σχολάζοντες, απεκλήθη σχολή ή σχολείον. Επειδή δε οι συνομιλίες στην σχολή ήταν γύρω από θέματα μορφώσεως, φιλοσοφίας, παιδεύσεως, εκ-παιδεύσεως, παιδείας προσέλαβε η σχολή την σημερινή της έννοια. Και γέμισε ο κόσμος Σχολεία (schola, scuola, escuela, school, Schule) και άλλες πολλές σχολές.
Μόρφωση είναι το να δίνεις μορφή σε κάτι άμορφο και αδιάπλαστο.
Παιδεία είναι το να μορφώνεις παίδας. Γράφει ο Πλούταρχος (Περί Μουσικής, Β1): «παιδεία, οὐσία εὐδαιμονίας... παντὶ τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων».
Το Λύκειον ήταν τόπος διδασκαλίας, ανατολικώς τών Αθηνών, εκ τού ναού τού Λυκείου (=φωτεινού, εκ του λύκη, λυκαυγές, το πρώτο φως τής ημέρας) Απόλλωνος, όπου υπήρχε η ομώνυμη Σχολή τού Αριστοτέλη.
Το Γυμνάσιον ήταν «Γυμναστικὸν σχολεῖον· γυμναστικὴ δέ, ὅτι ἠθλοῦντο γυμνοί».
Ακαδημία ήταν «Σχολὴ ἐν τοῖς προαστείοις τῶν Ἀθηνῶν, ἀπὸ τοῦ βωμοῦ τοῦ ἥρωος Ἀκαδήμου, ἔνθα Πλάτων ἐδίδασκεν».
Το Ωδείον ήταν «Τόπος ἐν ὦ οἱ Κιθαρωδοὶ ἠγωνίζοντο», εκ τού άδω =ψάλλω.
Το Διδασκαλείον ή αλλοιώς παιδευτήριον, ήταν σχολείο, τόπος δηλ. όπου ο διδάσκαλος διδάσκει
Διδάσκω, εκ τού δάω (=μανθάνω), σχετικό με το δαίω (=καίω, φωτίζω), απ’ όπου και δας ή δάδα, το δαδί. Δαίω >δάω >δάσκω, και με αναδιπλασιασμό δι-δάσκω και δι-δάσκαλος. Γράφει το ΕτΜ: «Διατὶ ὁ ἀναδιπλασιασμός; Διότι ὁ διδάσκαλος, διπλοῦς ἐθέλει εἶναι». Άνευ μαθητού, πώς θα παρα-δώση ο διδάσκαλος τα Μαθήματα;
Βεβαίως ο διδάσκαλος, ως πεφωτισμένος, πρέπει να είναι δαήμων, γνώστης, να γνωρίζει. Γράφει ο Αριστοτέλης: «σημεῖον τοῦ εἰδότος, τὸ δύνασθαι διδάσκειν». (Μετά τα Φυσικά Α1).
Το μάθημα ετυμολογείται, όπως και η Μούσα, εκ του αρχικού μάω-μω (=ερευνώ, έχω διακαή πόθο να μάθω).
Είναι όλοι οι σημερινοί δάσκαλοι δαήμονες, γνώστες τού αντικειμένου τους; Για τις ξένες χώρες δεν γνωρίζω. Στην Ελλάδα σίγουρα, ΟΧΙ, εκ προσωπικής 35χρονης εμπειρίας στην Δημόσια Εκπαίδευση. Το «γιατί» σηκώνει τεράστια κουβέντα, που δεν «χωράει» εδώ μέσα.
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο