Δημοκρατία: και από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση (Φ. 1992)

 

  

Του Κώστα Τζαναβάρα  *

Η δημοκρατία δεν αποσυντίθεται πρώτα όταν καταργούνται οι εκλογές. Μπορεί να υπάρχουν εκλογές, κόμματα, συντάγματα, δικαιώματα, δημόσιες συζητήσεις, ακόμη και δημοψηφίσματα. Η αποσύνθεση αρχίζει βαθύτερα: όταν χάνεται η ικανότητα ευθυκρισίας του «δήμου», δηλαδή των πολιτών, κατά την σημασία του όρου στην αρχαιότητα.

Δημοκρατία χωρίς δήμο δεν είναι δημοκρατία. Είναι κέλυφος δημοκρατίας.

Ο ιδρυτικός άθλος του Σόλωνα δεν ήταν απλώς ότι έκανε πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Ήταν πρωτίστως ότι θεμελίωσε την πόλη πάνω στη Δίκη. Η Δίκη δεν είναι μόνο δικαστική δικαιοσύνη. Είναι η τάξη του ορθού μέτρου, η ικανότητα να κρίνεται το πράγμα χωρίς να το καταπίνει η βία, ο πλούτος, η οργή, η δημαγωγία ή η τύφλωση του πλήθους.

Αυτό έχει αναδείξει, με τον δικό του τρόπο, ο Δημήτρης Λιαντίνης: η Δίκη δεν είναι αφηρημένη ηθικολογία. Είναι ελληνική ιδρυτική αντίληψη. Κρατά τον κόσμο όρθιο, γιατί κρατά όρθια την κρίση.

Από αυτή την άποψη, η Δίκη εξασφάλιζε την ευθυκρισία. Και η ευθυκρισία είναι προϋπόθεση της δημοκρατίας. Διότι δεν αρκεί να αποφασίζει ο λαός. Πρέπει να μπορεί να κρίνει ως δήμος.

Εκεί αρχίζει και η αποσύνθεση.

Η αποσύνθεση της δημοκρατίας είναι, στον πυρήνα της, αποσύνθεση της Δίκης. Μένει η μορφή, αλλά χάνεται το εσωτερικό μέτρο. Μένει η ψήφος, αλλά θολώνει η κρίση. Μένει η δημόσια συζήτηση, αλλά γίνεται μηχανισμός εντυπώσεων. Μένει ο λαός, αλλά δεν στέκεται πλέον ως δήμος. Μετατρέπεται σε κοινό, σε αγορά φόβου, σε άθροισμα θυμών, σε τηλεοπτικό δέκτη, σε υλικό προπαγάνδας.

Η ίδια η Αθηναϊκή Δημοκρατία διαισθάνθηκε το πρόβλημα. Δεν έμεινε ποτέ απολύτως «καθαρή» δημοκρατία. Υιοθέτησε, στην πράξη, στοιχεία αριστοκρατίας. Έδωσε δημοκρατικά ισχύ στον Περικλή.

Αυτό ήταν μεγαλειώδες, αλλά και επικίνδυνο. Διότι η δημοκρατία δανείσθηκε από την αριστοκρατία τον άριστο άνδρα. Δανείσθηκε τον Περικλή.

Όσο υπήρχε Περικλής, η σύνθεση μπορούσε να λειτουργεί. Ο δήμος αποφάσιζε, αλλά η κρίση του φωτιζόταν από έναν εξαιρετικό πολιτικό νου. Όμως αυτό δεν ήταν σταθερή πολιτειακή λύση. Ήταν άστοχη αντισύνθεση. Όχι επειδή ο Περικλής ήταν άστοχος, αλλά επειδή η δημοκρατία κρέμασε υπερβολικά την ποιότητά της από ένα πρόσωπο.

Το πρόβλημα δεν λύνεται αν η δημοκρατία ψάχνει κάθε τόσο τον δικό της Περικλή. Διότι τότε η δημοκρατία, ενώ θέλει να είναι πολιτεία δήμου, εξαρτάται από την εμφάνιση του μεγάλου ανδρός. Και όταν ο μεγάλος άνδρας λείψει, η δημοκρατία μένει εκτεθειμένη στη δημαγωγία.

Η νέα αντισύνθεση πρέπει να αλλάξει το δάνειο.

Η δημοκρατία δεν πρέπει να δανεισθεί από την αριστοκρατία τους αρίστους ως πρόσωπα εξουσίας. Πρέπει να δανεισθεί τον αριστοκρατικό διάλογο.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Αριστοδημοκρατία δεν σημαίνει να κυβερνήσουν οι άριστοι αντί του δήμου. Αυτό θα ήταν επιστροφή στην αριστοκρατία. Αριστοδημοκρατία σημαίνει ότι ο δήμος παραμένει τελικός κριτής, αλλά πριν κρίνει, ακούει λόγο αντάξιο της κρίσεως. Ακούει λόγο υπεύθυνο, καλλιεργημένο, τεκμηριωμένο, ελεύθερο, θαρραλέο, ευθύ.

Αυτό που στη Ρώμη έγινε, με άλλους όρους, καθεστώς στη Σύγκλητο, υπήρχε ήδη ως πολιτειακή απαίτηση στην ελληνική σκέψη. Η ρωμαϊκή Σύγκλητος δεν ήταν δημοκρατικό σώμα. Ήταν όμως θεσμοποίηση αριστοκρατικού διαλόγου. Εκεί η πολιτεία δεν ζητούσε απλώς γνώμες. Ζητούσε στάθμιση, πείρα, λόγο, κύρος, ευθύνη ενώπιον της ιστορίας της πόλης.

Λίγο νωρίτερα, και βαθύτερα, αυτό βρίσκεται ήδη στον Όμηρο.

Όχι ιθύντατος. Ιθύντατα είποι.

Η διαφορά είναι τεράστια.

Δεν αρκεί να αναζητούμε τον «ευθύτατο» άνθρωπο, τον άριστο που θα μας σώσει. Το ζητούμενο είναι να ακουσθούν τα «ιθύντατα»: τα λόγια που ισιώνουν την κρίση. Λόγια που δεν κολακεύουν τον δήμο, δεν τον τρομοκρατούν, δεν τον εξαγοράζουν, δεν τον ναρκώνουν, δεν τον παρασύρουν. Λόγια που τον βοηθούν να σταθεί ως δήμος.

Εδώ βρίσκεται η μετάβαση από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση.

Η αποσύνθεση λέει: δημοκρατία χωρίς Δίκη, άρα χωρίς ευθυκρισία, άρα χωρίς δήμο.

Η άστοχη αντισύνθεση της Αθήνας είπε: δημοκρατία με άριστο άνδρα.

Η νέα αντισύνθεση πρέπει να πει: δημοκρατία με αριστοκρατικό διάλογο ενώπιον του δήμου.

Δηλαδή: ο δήμος αποφασίζει, αλλά δεν αποφασίζει μέσα σε θόρυβο, σύγχυση, φόβο, προπαγάνδα και συνθήματα. Αποφασίζει αφού έχει ακουσθεί σοβαρά η καλύτερη διαθέσιμη σκέψη. Όχι μία σκέψη υποχρεωτικά κρατική. Όχι μία σκέψη ιερατική. Όχι μία σκέψη αυθεντίας. Αλλά σκέψη που εκτίθεται δημόσια, αναμετριέται με άλλες σκέψεις, και αξιώνει να κριθεί από την ποιότητά της.

Αυτό δεν είναι λιγότερη δημοκρατία. Είναι περισσότερη δημοκρατία.

Διότι ο δήμος δεν τιμάται όταν τον αφήνουν έρμαιο στον θόρυβο. Τιμάται όταν του προσφέρουν τις προϋποθέσεις να κρίνει.

Αυτό έλειπε από πολλά σύγχρονα δημοκρατικά φαινόμενα. Δεν έλειπαν οι κάλπες. Δεν έλειπαν οι λέξεις. Έλειπε η Δίκη ως ευθυκρισία. Έλειπε η δημόσια διαδικασία που θα επέτρεπε στον πολίτη να μεταβληθεί από δέκτη εντυπώσεων σε κριτή νοήματος.

Γι’ αυτό η αριστοδημοκρατία δεν είναι πολυτέλεια θεωρίας. Είναι αναγκαία αντισύνθεση.

Παίρνει από τη δημοκρατία την τελική λαϊκή κρίση. Παίρνει από την αριστοκρατία όχι την εξουσία των αρίστων, αλλά την υποχρέωση του αρίστου λόγου. Παίρνει από τη Σολώνεια Δίκη την ιδρυτική απαίτηση ευθυκρισίας. Παίρνει από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο την ιδέα ότι η πολιτεία χρειάζεται θεσμικό χώρο ώριμης στάθμισης. Παίρνει από τον Όμηρο το απλούστερο και βαθύτερο: να λέγονται τα ιθύντατα.

Η δημοκρατία δεν σώζεται με περισσότερη δημαγωγία υπέρ της δημοκρατίας. Δεν σώζεται με συνθήματα περί λαού. Δεν σώζεται με τον επόμενο Περικλή. Σώζεται όταν ξαναβρεί τη Δίκη της.

Και η Δίκη της σήμερα δεν μπορεί να είναι απλή επιστροφή στο παρελθόν. Πρέπει να γίνει νέα μορφή.

Δημοκρατία με δήμο.
Δήμος με ευθυκρισία.
Ευθυκρισία με αριστοκρατικό διάλογο.
Αριστοκρατικός διάλογος χωρίς αριστοκρατική εξουσία.
Λαϊκή απόφαση μετά την ακρόαση των ιθυντάτων.

Αυτό είναι το πέρασμα:

από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση.

 

*Γράφει ο Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

*Σημείωση ΦτΚ:

Αγαπητέ συνεργάτη μας, Κώστα Τζαναβάρα,

το συγκεκριμένο κείμενό σου με τίτλο «Δημοκρατία: και από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση», μάς οδηγεί σε άλλο επίπεδο πολιτικής σκέψης.

Πώς θα διασώσουμε τη Δημοκρατία στη χώρα μας, αλλά και παγκοσμίως, μαθαίνοντας, εκπαιδεύοντας τους πολίτες να σκέφτονται και αποφασίζουν με ευθυκρισία μέσα από τον αριστοκρατικό διάλογο.

Φράσεις κλειδιά για μένα στο κείμενό σου: «Διότι ο δήμος δεν τιμάται όταν τον αφήνουν έρμαιο στον θόρυβο. Τιμάται όταν του προσφέρουν τις προϋποθέσεις να κρίνει.».

«Η δημοκρατία δεν πρέπει να δανεισθεί από την αριστοκρατία τους αρίστους ως πρόσωπα εξουσίας. Πρέπει να δανεισθεί τον αριστοκρατικό διάλογο.».

Κώστα, σ’ευχαριστούμε!

Εύη Κοκκίνου

Δικηγόρος παρ’Αρείω Πάγω

Διαμεσολαβήτρια