Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1986)
«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»
Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*
Έχουμε δει μαέστρους και μαέστρους αλλά σαν το αμερικάνικο πορτοκαλί νούμερο ΠΟΤΕ!
Παριστάνει ότι τα διαχειρίζεται όλα, για όλα έχει σχέδια, που πάντα όμως πίσω τους κρύβουν καταστροφή, όλεθρο.
Μη νομίσετε πως θ’ ασχοληθώ και πάλι μ’ αυτό.
Πρόσχημα ήταν για να κάνω ανάλυση σε μια πολύ ωραία λέξη, σε ιδιότητα που φέρω κι εγώ, ως εκ του επαγγέλματός μου.
Κατά καιρούς, στην ιστορία της μουσικής είχαμε την εμφάνιση των μαϊστόρων, των μαγίστρων, των μαέστρων, των μαστόρων και των μαγγιόρων (όχι μόνο στην μουσική)…
Μάγιστρος στην μουσική σημαίνει εξέχουσα μουσική προσωπικότητα και ουσιαστικώς πρόκειται για τον υπερθετικό βαθμό τού μέγας/μείζων/μέγιστος, ετυμολογούμενο εκ του μήκος, με η>ε και κ>γ. Την ετυμολογία αυτή προτείνει ο Βασδέκης.
Το Ετυμολογικόν το Μέγα το ετυμολογεί εκ του μάσσω (=μαλάσσω, πλάθω), που μου φαίνεται αδόκιμο. Κατά περίεργο τρόπο το ΕτΜ, ενώ έχει ως λήμμα το «μέγας», αποφεύγει να το ετυμολογήσει. Ούτε όμως και τον «μάγο» ετυμολογεί, σε αντίθεση με τον Βασδέκη, που -όπως είδαμε στο προηγούμενο φύλλο- το δίνει μεν εκ του μάω (=ζητώ εντόνως να μάθω, ερευνώ), ως πρώτο συνθετικό, αλλά συμπληρώνει ως δεύτερο το «άγω» ή «γόης», επειδή ακριβώς οι μάγοι ήταν μάστορες (μάγιστροι) της πλάνης, της απατεωνιάς, της γητείας, της θαυματοποιίας, ερμήνευαν δήθεν όνειρα κλπ. εφευρήματα.
Οι ευρωπαϊκές γλώσσες τώρα: Οι Λατίνοι τον μέγα τον είπαν majus και τον μέγιστο, με το αγγλικό j να είναι το αρχαιοελληνικό γάμμα ή γιότ, που πέρασε πρώτα από τους Λατίνους για να ενσωματωθεί και σε άλλες γλώσσες, majestas (μεγαλειότητα). Οι Γάλλοι την μεγαλειότητα την λένε Majesté, τον ενήλικα majeur, τον ταγματάρχη major και την πλειοψηφία majorité. Οι Ιταλοί αντιστοίχως maestà, maggiore, magiaro, maggioranza. Οι Ισπανοί majestad, mayor, mayoría (πλειοψηφία), οι Άγγλοι majesty, major και για τον ενήλικα και για τον ταγματάρχη, majority, και τέλος οι Γερμανοί Majestät, Majorat (πρωτοτόκια), Major, Majorität. Στους μουσικούς όρους συνήθως χρησιμοποιείται η ιταλική. Έτσι, όταν θέλουμε να δηλώσουμε πως το κομμάτι πρέπει να αποδοθεί μεγαλοπρεπώς, λέμε maestoso. Από την ιταλική επίσης έχουμε το αντιδάνειο, μαγγιόρος (maggiore, μέγιστος).
Ο λαός μας στα τραγούδια του έχει συνδέσει τον Μάιο με τα μάγια, που πιάνουν περισσότερο αυτόν τον μήνα. Τα μάγια όντως ετυμολογούνται εκ του μάσσω (=φτιάχνω κάτι με τα χέρια μου, μαλάσσω ή μαλάζω, στην καθομιλουμένη, μηχανεύομαι), και δεν έχουν σχέση με τον μήνα, ο οποίος ετυμολογείται εκ του μαία. Όπως καταλαβαίνετε, εκείνο το j μας μπέρδεψε και η προφορά του. Τα μάγια, λοιπόν, δεν έχουν σχέση ούτε με τον Μάιο ούτε με την Μαία, η οποία δημιούργησε το αντιδάνειο Μά-ι-α >μάγια κι έγινε μπέρδεway!!
Σας έχω όμως ένα πανέμορφο δημοτικό τραγούδι, το «Τώρα είναι Μάης», που εντοπίζεται στην περιοχή μου και δη στο χωριό Γουριά, με πολλαπλό περιεχόμενο: Οι πρώτοι στίχοι του (που δεν συναντώνται σε άλλο μέρος τής Ελλάδος) μας φέρνουν στον Μάη και την συνάντηση του όμορφου αυτού μήνα με νεαρά κορίτσια, την ώρα που αυτές βγήκαν να κάνουν μια βόλτα στα ολάνθιστα περιβόλια. Άρα τραγούδι φυσιολατρικό. Τραγούδι όμως και της ξενητειάς. Η ωραιότητα της ανοιξιάτικης φύσης, με τα χιλιάδες χρώματα και τις ευωδιές τών λουλουδιών και των ανθών τών δέντρων, η οποία συμπίπτει συνήθως με τις απολύτως οικογενειακές ημέρες τού Πάσχα, εντείνει τον καημό τού ξενητεμένου για επιστροφή στην πατρίδα του και στην οικογένειά του και κάνει τα πάντα προκειμένου να φτάσει μια ώρα αρχύτερα στο σπίτι του. Έχει όμως κι έναν άλλο σπουδαίο λόγο να βιαστεί, αυτόν της αγαπημένης του. Άρα, και τραγούδι τής αγάπης.
Σας το παραθέτω αυτούσιο:
Σαν κίνησαν τρεις λυγερές να πάν’ στα περιβόλια,
στο δρόμο που πηγαίνανε, στη στράτα όπου πηγαίνουν,
αντάμωσαν Πρωτομαγιά, το Μάη με τα λουλούδια.
«Γειά σου, χαρά σου, Μάη μου» «Καλώς τις μαυρομμάτες»
Τώρα είναι Μάης κι άνοιξη, τώρα είν’ το καλοκαίρι,
τώρα φουντώνουν τα κλαριά κι ανθίζουν τα λουλούδια,
τώρα κι ο ξένος βούλεται στον τόπο του να πάει.
Νύχτα σελώνει τ’ άλογο, νύχτα το καλυβώνει*,
φκιάν’ ασημένια πέταλα, καρφιά μαλαματένια**,
βάνει τα φτερνιστήρια του, ζώνει και το σπαθί του,
θέλει να πάει όπ’ αγαπά, όπ’ έχει μιαν αγάπη…
*Το ρ. καλυβώνω δεν έχει σχέση με καλύβα. Αποτελεί παραφθορά του ρ. χαλυβδώνω, αφού τα πέταλα είναι καμωμένα συνήθως από χάλυβα, για να είναι σκληρά και ν’ αντέχουν.
**Το μάλαμα (το υλικό από το οποίο είναι καμωμένα τα καρφιά τών πετάλων) είναι επίσης παραφθορά τού «αμάλγαμα», ενός κράματος μετάλλων. Ο λαός μας βεβαίως δεν μπορούσε να κατανοήσει την συγκεκριμένη λέξη και την παρέφθειρε ως μάλαμα, εννοώντας κάποιο πολύτιμο μέταλλο, είτε χρυσάφι είτε ασήμι.
Χαρείτε τον όμορφο Μάη με τα λουλούδια και τις τόσες ομορφιές! Δεν ξέρουμε πώς θα μας τα φέρουν αυτοί που κανονίζουν και παίζουν με την ζωή μας.
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο