ΑΛΩΣΗ ΞΑΝΑ (Φ. 1980)

Γράφει - παρουσιάζει ο Θεόδωρος Σαρέλας*

Οι σελίδες της σύγχρονης ιστορίας της χώρας μας θα έχουν πολλά γεγονότα για τα οποία δεν θα μπορούμε να αισθανθούμε καθόλου υπερήφανοι στο μέλλον. Πριν λίγες μέρες ένα ακόμη γεγονός το οποίο εξελίχτηκε ενώπιον όλων των Ελλήνων και ολόκληρου του ορθόδοξου χριστιανικού κόσμου, έλαβε χώρα. Μία απ τις θλιβερότερες, αθλιότερες και συγκλονιστικότερες μέρες της χώρας μας καταχωρήθηκε στην ιστορική παρακαταθήκη μας. (Μετά την υπογραφή της συνθήκης των Πρεσπών βεβαίως που οι προδότες ξεπούλησαν τη Μακεδονία).

Η απόφαση του Τούρκου προέδρου να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε μουσουλμανικό τέμενος, αδιαμφισβήτητα συγκλονίζει, αφενός. Αφετέρου η ενέργεια αυτή αποδεικνύει για ακόμη μια φορά ότι το τουρκικό κράτος εξακολουθεί να επιδεικνύει κατακτητική μανία κυρίως στη μνημειακή κληρονομιά του Βυζαντίου. Είναι ολοφάνερο πως μαίνονται εναντίων των μνημείων ενός άβολου παρελθόντος. Η αμηχανία απέναντι σε μια αλλότρια κληρονομιά εκδηλώθηκε κυρίως με αδιαφορία για τη διατήρησή της. Αυτή η άβολη κληρονομιά ενός ξένου παρελθόντος, επελέγη, στην περίπτωση των εκκλησιών, να φορτιστεί με τον συμβολισμό της κατάκτησης, διά της μετατροπής κάθε βυζαντινού ναού σε μουσουλμανικό τέμενος. Οι σύγχρονες επεμβάσεις αλλοίωσαν την δομή αυτών των σπουδαίων μνημείων. Βυζαντινοί ναοί των οποίων η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε από τις τουρκικές αρχές, όπως η Μονή Παντοκράτορος, το μαυσωλείο της δυναστείας των Κομνηνών, κ.α. μνημεία, υπέστησαν ανεπανόρθωτες αλλοιώσεις προκειμένου να δεσπόζει η όψιμη λειτουργία τους ως τζαμιά.

Η μετατροπή του ναού Αγίας Σοφίας σε τέμενος, πέραν των άλλων συνεπειών, όπως το πρόβλημα της ακώλυτης πρόσβασης κάθε επισκέπτη, ακόμη κι αν δεν βλάψει την υλική της υπόσταση, αναμφίβολα θα υποβαθμίσει την εικόνα της, καθώς από το Ισλάμ επιβάλλεται στους χώρους λατρείας η κάλυψη των εικονιστικών παραστάσεων, δεδομένα τα οποία προεικάζουν το δυσοίωνο μέλλον του λαμπρού ναού της Κωνσταντινούπολης.

Η εκ νέου μετατροπή της Μεγάλης Εκκλησίας του Ελληνορθόδοξου Οικουμενικού Πατριαρχείου, σε τζαμί, στον 21ο αιώνα, φτηνή απομίμηση της απόφασης του Μωάμεθ του Πορθητή, δεν είναι απλώς ένας θλιβερός αναχρονισμός. Είναι απόδειξη αδυναμίας και ανασφάλειας ενός κράτους που δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το ίδιο του το παρελθόν. Η Ελλάδα έχει χρέος να μην αποποιηθεί τον ρόλο της ως θεματοφύλακα της βυζαντινής κληρονομιάς και να μην επαναπαυθεί στις αλυσιτελείς αντιδράσεις των διεθνών οργανισμών. Για το ίδιο θέμα, η Ελλάδα οφείλει να τονίσει στους Τούρκους ότι η διάσωση και η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της πατρίδας μας είναι αδιαπραγμάτευτη.

Οφείλουμε να καταστήσουμε σαφές ότι η Αγία Σοφία υπάρχει πάνω και έξω από τις ανθρώπινες αποφάσεις, τα ανθρώπινα μέτρα, τα ανθρώπινα έργα.

Η Αγία Σοφία ως κορυφαίο αρχιτεκτονικό δημιούργημα, κοσμημένο με μοναδικά ψηφιδωτά, εμπεριέχει μείζονες τεχνικές και καλλιτεχνικές αξίες. Ταυτόχρονα, η διαδρομή της στον χρόνο και η άρρηκτη σχέση της με τα σημαντικότερα κέντρα εξουσίας στον Μεσαίωνα, τον βυζαντινό αυτοκράτορα και τον οικουμενικό πατριάρχη, την έχει καταστήσει φορέα πυκνής ιστορικής πληροφορίας. Η τύχη της, ωστόσο, καθορίζεται όχι τόσο από τις υλικές και άυλες αξίες της, όσο από το τεράστιο συμβολικό της φορτίο.

Η Αγία Σοφία είναι ιδέα και σύμβολο. Ουσιαστικά δεν μπορούν να τη βλάψουν ούτε στο ελάχιστο οι άνθρωποι. Η Αγία Σοφία υπερβαίνει κάθε κατάταξη, ταξινόμηση, περιγραφή, ανάλυση. Όσα και να ειπωθούν είναι λίγα και υποδεέστερα της πραγματικότητας. Βιβλία, άρθρα, αναλύσεις, ταινίες, φωτογραφίες, αναπαραστάσεις, δεν δίνουν την εμπειρία του υπερκόσμιου φωτός και του ατέρμονος υπερβατικού χώρου.

Η Αγία Σοφία ως φιλοσοφικό ον, ανήκει στην υπερβατικότητα του Θεού, στην ιδιότητα του Θεού να βρίσκεται έξω και πέρα από τον κόσμο. Ανήκει στην κορυφαία θεϊκή υπέρβαση της ασύγκριτης τελειότητας. Ως έργο τέχνης ανήκει στην ποίηση μιλώντας απευθείας στις ψυχές των ανθρώπων.

Η Αγία Σοφία θα μπορούσε να προσθέσει στην αυτοβιογραφία της τον στίχο: «Κατά βάθος είμαι ζήτημα φωτός».

Στην κατασκευή της Αγίας Σοφίας βρίσκουμε όρια πραγματικά, φιλοσοφικά, υπερβατικά. Στο μνημείο επετεύχθη η μεγαλύτερη δυνατή έκταση του χώρου, ο ανώτατος βαθμός φυσικού φωτισμού. Οι αρχιτέκτονες φτάνοντας στα όρια καταπονήσεως των υλικών κερδίζουν χώρο, φως, αρμονία και πνευματικότητα.

Η Αγία Σοφία είναι μεταφορική εικόνα και ακριβώς γι' αυτό έχει τη δύναμη να στέκεται πέραν των ανθρώπινων αποφάσεων, των ανθρώπινων μέτρων και έργων.

Είναι το σπουδαιότερο μνημείο της εποχής της, το ύψιστο και αντιπροσωπευτικότερο μνημείο της τέχνης του Βυζαντίου, είναι ένας από τους αξεπέραστους αρχιτεκτονικούς θησαυρούς όλου του κόσμου και όλων των εποχών.

Η Αγία Σοφία κράτησε τον τίτλο και το γόητρο της ωραιότερης και μεγαλύτερης εκκλησίας στον κόσμο επί αιώνες. Για τους βυζαντινούς ήταν η Μεγάλη Εκκλησία που αγκάλιαζε και στήριζε τον κάθε πιστό, το κράτος, το αυτοκρατορικό μεγαλείο. Η Αρμονία της είναι εφάμιλλη της υψηλής πνευματικότητάς της.

Η Αγία Σοφία δεν απογοητεύει ποτέ. Η ενέργεια αυτή του σουλτάνου που επικυρώθηκε σε μια μόλις ώρα πρόκειται για μία πράξη πολιτιστικής ισοπέδωσης. Η κίνηση αυτή χτύπησε την καρδιά του παγκόσμιου πολιτισμού και τον ουσιαστικό χαρακτήρα της Κωνσταντινούπολης. Με την παρακίνηση του Ερντογάν, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της Τουρκίας εξέδωσε μια σκανδαλωδώς επικίνδυνη και φανατική απόφαση: Η Αγία Σοφία, μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO και ένα παγκόσμιο σύμβολο ιστορίας και πολυπολιτισμικής εκπροσώπησης, μετατράπηκε από μουσείο σε τζαμί.

Θα έπρεπε να αναλογιστούν πριν από αυτό ότι, η ιστορία της Αγίας Σοφίας περιέχει την ιστορία της Πόλης. Οι επισκέπτες θαυμάζουν όχι μόνο τη δομή της, αλλά και τα στρώματα της ιστορίας που ενσωματώνει.

Η επαναφορά ενός τέτοιου οικοδομήματος σε τόπο λατρείας απειλεί την ανοικτή πρόσβαση σε ένα εκπληκτικό κτήριο αλλά και στον ανεκτίμητο ψηφιδωτό διάκοσμο που υπάρχει εκεί. Περιορίζοντας την πρόσβαση στην μεγαλύτερη ιστορική παρακαταθήκη της Κωνσταντινούπολης, ο Ερντογάν επιτίθεται στις κοσμοπολίτικες παραδόσεις, που καθιστούν την πόλη αυτή αλλά και αυτή καθαυτή την Τουρκία ένα σταυροδρόμι του κόσμου. Πρόκειται για πράξη πολιτιστικής κάθαρσης. Πρόκειται για την απόφαση ενός τυραννικού δυνάστη που επιθυμεί να διατρανώσει τη θέση του. Αποτελεί φτηνή απομίμηση της απόφασης του Μωάμεθ του Πορθητή και δεν είναι απλώς ένας θλιβερός αναχρονισμός, είναι απόδειξη αδυναμίας και ανασφάλειας ενός κράτους που δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με το ίδιο του το παρελθόν. Η Ελλάδα έχει χρέος να μην αποποιηθεί τον ρόλο της ως θεματοφύλακα της βυζαντινής κληρονομιάς και να μην επαναπαυθεί στις αλυσιτελείς αντιδράσεις των διεθνών οργανισμών. Για το ίδιο θέμα, οφείλουμε να αντιδράσουμε για τη διάσωση και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της πατρίδας μας. Η μοίρα της δεν συνιστά απλά ένα γεγονός που άπτεται της τουρκικής κυριαρχίας.