ΜΕ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ (Φ. 1979)

 

 

     Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

 

Εξουσία, Αστυνόμευση και τα Όρια του Νόμου

Στην Ελλάδα, όπως και αλλού, το ιδανικό της δικαιοσύνης συχνά μοιάζει να αιωρείται μεταξύ θεωρίας και πράξης. Οι πολίτες εμπιστεύονται ότι ο νόμος θα τους προστατεύσει, ωστόσο τα επαναλαμβανόμενα περιστατικά αστυνομικής βίας και διοικητικής αναποτελεσματικότητας διαβρώνουν αυτή την εμπιστοσύνη, αποκαλύπτοντας την άβολη αλήθεια πως η εξουσία, όταν συγκεντρώνεται, τείνει να αναπαράγεται με τρόπους που υπονομεύουν τη δική της νομιμότητα.

Ο θεωρητικός του Δικαίου, Χανς Κέλσεν, στο έργο του Pure Theory of Law, τονίζει ότι η εξουσία του νόμου δεν πηγάζει από ηθικούς ισχυρισμούς αλλά από τη συστηματική ιεραρχία και την κανονιστική του συνέπεια. Όταν οι αστυνομικοί ασκούν εξουσία εκτός αυτών των ορίων, όταν παρακάμπτονται οι διαδικασίες ή όταν οι καταγγελίες πέφτουν στη γνώριμη γραφειοκρατική δίνη του ελληνικού δημοσίου, το νομικό σύστημα καταρρέει εκ των έσω. Το πλαίσιο του Κέλσεν δεν δικαιολογεί αυτές τις αποτυχίες, αλλά τις εκθέτει ως δομικές παθολογίες όπου η αξίωση του νόμου να ρυθμίζει τη συμπεριφορά διακυβεύεται από εκείνους που έχουν αναλάβει την επιβολή του.

Η σύγχρονη εγκληματολογία, ιδίως το έργο του Alex Vitale, προσφέρει συμπληρωματικές απόψεις. Ο Vitale υποστηρίζει ότι η σύγχρονη αστυνόμευση δεν είναι ένας ουδέτερος προστάτης της δημόσιας ασφάλειας, αλλά ένα πολιτικό μέσο που στοχεύει δυσανάλογα στις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Η υπερβολική αστυνόμευση, οι στρατιωτικοποιημένες τακτικές και η κατά υποκειμενική συνείδηση επιβολή της τάξης δημιουργούν περιβάλλοντα στα οποία η κακοποίηση δεν είναι ασυνήθιστη αλλά προβλέψιμη. Η συστηματική αναποτελεσματικότητα που περιλαμβάνει αργές έρευνες, κακοδιαχειριζόμενες καταγγελίες, αδιαφανείς αναφορές, ακόμα και διαφθορά, διαβρώνει περαιτέρω τη νομιμότητα, δημιουργώντας έναν κύκλο στον οποίο η περιθωριοποίηση και η δυσπιστία αλληλοτροφοδοτούνται.

Η θεωρία της διαδικαστικής δικαιοσύνης υπογραμμίζει ότι η νομιμότητα κατασκευάζεται μέσω της συνεπούς, διαφανούς και δίκαιης εφαρμογής της εξουσίας. Έτσι, όταν η ατιμωρησία γίνεται κανόνας για τους παραβλέποντας το νόμο εντός των Αρχών, οι κοινότητες εσωτερικεύουν την αντίληψη ότι ο νόμος υπηρετεί τους ισχυρούς, όχι το κοινό. Η κατάχρηση εξουσίας δεν περιορίζεται στην απροκάλυπτη βία. Οι ανεπαίσθητες μορφές όπως αυθαίρετες συλλήψεις, υπερβολική επιτήρηση, επιλεκτική επιβολή, αποκαλύπτουν πώς η διακριτική ευχέρεια στην επιβολή του νόμου, ελλείψει ισχυρής λογοδοσίας, μπορεί να γίνει καταναγκαστική. Η strain theory στην εγκληματολογία διερευνά γιατί οι θεσμικοί παράγοντες μπορεί να αποκλίνουν από τους τυπικούς κανόνες: οι οργανωτικές πιέσεις, η μη ελεγχόμενη εξουσία και τα αντιληπτά κίνητρα για παράκαμψη κανόνων συχνά δημιουργούν συμπεριφορές που αντικατοπτρίζουν την ίδια την εγκληματικότητα που υποτίθεται ότι καταστέλλουν.

Η πρόκληση της Ελλάδας δεν είναι απλώς να τιμωρήσει τις αδικίες, αλλά να επαναβαθμονομήσει τους μηχανισμούς εποπτείας και τη συμμετοχή των πολιτών που στηρίζουν τη νόμιμη εξουσία. Η δικαιοσύνη είναι κάτι περισσότερο από ετυμηγορίες και νόμους. είναι η καθημερινή θέσπιση του νόμου με τρόπους που είναι προβλέψιμοι, δίκαιοι και διακριτά καθορισμένοι από αρχές. Χωρίς μια τέτοια αναπροσαρμογή, το κράτος κινδυνεύει να χάσει το αξίωμά του στην ηθική εξουσία και οι πολίτες κινδυνεύουν να αποδεχτούν ότι ο νόμος, όταν καταχράται, καθίσταται αδιαχώριστος από τη βία που έχει σκοπό να αποτρέψει.

Τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν η δικαιοσύνη μπορεί να υπάρξει -αφού μπορεί- αλλά αν μπορεί να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον όπου η εξουσία ασκείται συστηματικά χωρίς έλεγχο. Διαχρονικές και σύγχρονες θεωρίες της εγκληματολογίας συγκλίνουν σε ένα σημείο: η νομιμότητα από μόνη της δεν επαρκεί. Η δικαιοσύνη πρέπει να θεσπίζεται, να τηρείται και να διορθώνεται συνεχώς, ακόμα κι αν αυτό απαιτεί αναδιάρθρωση του θεσμού που καλείται να «επιβάλλει την τάξη».

 

 

*Ο Ευάγγελος Δ. Κόκκινος, ο νεότερος, είναι δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και τελειόφοιτος Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών επιστημών στο Αγγλικό Πανεπιστήμιο του Derby.