Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1953)
Η ΜΑΓΕΙΑ ΤΗΣ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ
Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*
Αγαπητοί μου αναγνώστες, σ’ αυτό το φύλλο θα επιχειρήσω να κάνω μια εκτενή αναφορά στις 9 Μούσες της αρχαιότητος και να δώσω τόσο την ετυμολογία μιας εκάστης όσο και το τι αυτές αντιπροσωπεύουν και «προστατεύουν». Το δεύτερο αυτό σκέλος έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, διότι δείχνει το μέγεθος της σκέψης των αρχαίων αλλά και με ποιο θαυμαστό τρόπο έδωσαν το περίγραμμα κάθε μιας απ’ αυτές, με τρόπο καταληπτό και απλοϊκό, για τους απλούς και ανυποψίαστους ανθρώπους αφ’ ενός, αλλά και όσους διέθεταν υψηλό δείκτη ευφυΐας, τους υποψιασμένους, αφ’ ετέρου.
Ας ξεκινήσουμε με την μητέρα των Μουσών, την Μνημοσύνη, και το απλό ερώτημα «τι μας θυμίζει το όνομά της, τι μας φέρνει στον νου;».
Μα το μνημόσυνο, την τελετή, που κάνουμε για να φέρουμε στην σκέψη μας, ένα αγαπημένο μας πρόσωπο, που έχει φύγει από την ζωή. Ευρύτερα και πιο επιστημονικά την μνήμη, μέσω της οποίας μπορούμε να ανακαλούμε αποθηκευμένες πληροφορίες από παρελθόν. Αν τώρα συνθέσουμε όλες τις αποθηκευμένες πληροφορίες, μιλάμε για την γνώση, η οποία συντίθεται, έχει προκύψει, από τα συμπεράσματα των παρατηρήσεων, που μόνον ο άνθρωπος εξ όλων των ζώων μπορεί να παραγάγει, εξ όσων βλέπει κατά την διάρκεια της ζωής του. Θυμίζω την κατά Πλάτωνα ετυμολογία τού ανθρώπου «ἀναθρῶν ἅ ὄπωπε», αυτός δηλ. που παρατηρεί με προσοχή όσα έχει δει.
Ας δούμε τα της μητέρας τών Μουσών και αυτών τών ιδίων.
Γράφει ο Ησίοδος στην Θεογονία (στίχ. 915-916 και στίχ. 76-79): «Μνημοσύνης δ᾽ ἐξαῦτις ἐράσσατο καλλικόμοιο, ἐξ ἧς οἱ Μοῦσαι χρυσάμπυκες ἐξεγένοντο …ἐννέα θυγατέρες μεγάλου Διὸς ἐκγεγαυῖαι, Κλειώ τ᾽ Εὐτέρπη τε Θάλειά τε Μελπομένη τε Τερψιχόρη τ᾽ Ἐρατώ τε Πολύμνιά τ᾽ Οὐρανίη τε Καλλιόπη θ᾽· ἡ δὲ προφερεστάτη ἐστὶν ἁπασέων.» [Κατόπιν ερωτεύθηκε (ο Ζευς) την Μνημοσύνη, την καλλίκομη, από την οποία γεννήθηκαν οι χρυσοστεφανωμένες εννέα Μούσες, η Κλειώ… και η Καλλιόπη. Αυτή είναι η εξοχότατη απ᾽ όλες].
Θεϊκό το σπέρμα τους, λοιπόν, εκ της ενώσεως της Μνημοσύνης με τον Δία.
Τι όμως κρύβει η λέξη Μνημοσύνη; Η δόκιμη ερμηνεία τής λέξεως την θέλει να εκφράζει την ιδιότητα του «μνήμονος». Είναι όμως φανερό, ότι η ανθρώπινη μνήμη έχει εγγενείς, σύμφυτες αδυναμίες, που οφείλονται στην μη ικανότητα των ανθρώπων να καταγράφουν τα συμβαίνοντα γύρω τους με όμοιο τρόπο, όσο και στην μη ικανότητά τους να ανακαλούν και να περιγράφουν, μετά από παρέλευση κάποιου χρόνου, με όμοιο περίπου τρόπο με την αρχική τους περιγραφή, τα συμβάντα στο παρελθόν. Όση δύναμη μνήμης και εάν διαθέτει κάποιος, υπόκειται κι αυτή (η μνήμη) στην ίδια φθορά που και ο άνθρωπος έχει εκ του χρόνου και τέλος πεθαίνει μαζί του. Όμως, και η περιγραφή που έχει αναπαραχθεί διά της μνήμης, δεν παρέχει τα εχέγγυα της πιστής μεταφοράς τού αρχικού συμβάντος. Είναι επίσης φανερό ότι υπάρχει αντικειμενική αδυναμία πληροφόρησης και γι’ αυτό το αρχικό συμβάν. Τέλος, μόνον ως παραλογισμός μπορεί να χαρακτηρισθεί ο ισχυρισμός ότι μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη πολιτισμού χωρίς τον μοναδικό τρόπο ομηρήσεως (ενεχυριάσεως) του ανθρωπίνου λόγου, δηλ. της γραφής, για την οποία ομιλεί και η Θεογονία.
Στους στίχους 80-103 περιγράφεται με γλαφυρό τρόπο το πώς θα τιμηθεί, τι θα απολαύσει από τις Μούσες, αυτός που θα επιλεγεί από τον πατέρα τους, τον Δία, να γίνει βασιλεύς. Μεταφέρω στην νεοελληνική εν συντομία: Ραντίζουν στην γλώσσα του γλυκύτητα δρόσου, τα λόγια του θα ρέουν από το στόμα του σαν μέλι, όλοι οι άνθρωποι θα στρέφονται προς αυτόν, επειδή θα διακρίνουν σ’ αυτόν το δίκαιο, αυτός θα καταπαύει ακόμη και φιλονικία μεγάλη στις συναθροίσεις, υπεράνω ιστάμενος και ομιλώντας χωρίς να κλονίζει την τάξη, όλος ο κόσμος θα στρέφει το βλέμμα του σ᾽ αυτόν και θα κρίνει τις διαφορές με δίκαιη κρίση…
Αυτά υπήρξαν τα ιερά δώρα τών Μουσών στους ανθρώπους: «τοίη Μονσάων ἱερὴ δόσις ἀνθρώποισιν».
Οι παραπάνω στίχοι οδηγούν πράγματι στο συμπέρασμα ότι ο ρόλος τών Μουσών υπήρξε ρόλος παιδευτικός τών ανθρώπων τής ενάρχου τάξεως.
Στους στίχους 38-40, οι Μούσες καλούνται από τον Ησίοδο να αφηγηθούν: «εὐρεῦσαι τὰ τ' ἐόντα τὰ τ ' ἐσόμενα πρὸ τ’ ἐόντα φωνῇ ὁμηρεῦσαι· τῶν δ' ἀκάματος ῥέει αὐδὴ ἐκ στομάτων ἡδεῖα». Η κρίσιμη φράση αυτών των στίχων, η οποία αποδίδει την έννοια του γραπτού λόγου (γραφής), είναι το «φωνῇ ὁμηρεῦσαι». Το ρήμα ὁμηρέω (όμηρος) σημαίνει ενεχυριάζω, συμφωνώ προς την φωνή, εγγυώμαι την διατήρηση της ενότητας. Ο ανθρώπινος όμως λόγος, η φωνή, ως «ἔπεα πτερόεντα», δεν είναι δυνατόν να ενεχυριασθεί και να παραμείνει «κάπου» αυτούσιος, εγγυώμενος την πιστότητα του αρχικού λόγου και διατηρώντας μάλιστα την ενότητά του, ώστε να αναμεταδίδεται ομοίως στο διηνεκές («ακάματος»). Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο στον γραπτό λόγο.
Είναι πλάνη, λοιπόν, να νομίζουμε πως μπορούμε να βασιστούμε στα «ἀπὸ μνήμης διαιωνιζόμενα μέσῳ τῶν πλανήτων ποιητῶν», και μάλιστα όταν αυτά αφορούν κοσμολογικές, αστρονομικές, γεωγραφικές, χημικές, μαθηματικές, ιστορικές, ναυπηγικές και πολλές άλλες γνώσεις.
Ας ξεκινήσουμε όμως το κομμάτι της ετυμολογίας, αρχίζοντας από την Μνημοσύνη. Η ρίζα της είναι το ρήμα μάω-μώ (=επιθυμώ κάτι σφοδρώς, ψάχνω, ερευνώ), που έδωσε το μαίνομαι, την μανία, το μένος, και το ρ. μένω >μίμνω >μιμνάζω, από το οποίο αναδιπλασιαζόμενο προέκυψε το μιμνήσκω, που σημαίνει ενθυμούμαι, υπενθυμίζω, δεν ξεχνώ, επιμελούμαι, σημασίες που όλες τους παραμένουν, διαρκούν εντός τού νου.
Μιμνήσκω >μνήμη >μνημοσύνη, αυτή που διατηρεί, διασώζει την μνήμη τών συμβάντων και την μετέδωσε στις 9 θεογέννητες κόρες της, για τις οποίες θα γίνει αναφορά και ετυμολόγηση στο επόμενο φύλλο.
Εδώ θα κάνω μια παρέκβαση και θα σχολιάσω τις απόψεις των Φοινικόπληκτων. Είναι εντελώς παράλογο οι τόσο σπουδαίες αυτές γνώσεις, διατυπωμένες εν πολλοίς διά λέξεων, και δυσκολονόητων αφηρημένων εννοιών, να ανέμεναν στην ανθρώπινη μνήμη την γραφή τών …Φοινίκων, οι οποίοι δεν είχαν την παραμικρή ανάγκη να οδηγηθούν σ’ αυτήν, αφού είναι εκτός λογικής να ανακαλύψεις κάτι που δεν το χρειάζεσαι. Εν τούτοις οι «ώριμοι» της γλωσσολογίας δεν αισθάνονται την ανάγκη ούτε και σ’ αυτήν την συμβατικότητα να δώσουν κάποια ερμηνεία. Αρκούνται στην …επιφοίτηση!!
Συνεχίζεται…
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο