Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

Νοήματος κατακερματισμός…

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι κοινωνίες πρέπει να εμπεδώσουν εκ νέου δύο αλήθειες: ότι η ισχύς είναι προϋπόθεση της ειρήνης και ότι το νόημα είναι προϋπόθεση της ισχύος. Οι πολιτικές κρίσεις των ημερών μας -η επαναστρατιωτικοποίηση της Ευρώπης, η διάβρωση του εκπαιδευτικού συστήματος, η διάλυση των κοινών πολιτιστικών αφηγήσεων- δεν είναι ξεχωριστά προβλήματα που μπορούν να κατανεμηθούν σε υπουργεία. Είναι συμπτώματα μιας ενιαίας αποτυχίας: της αποτυχίας να καλλιεργηθούν ικανοί πολίτες που μπορούν να υπερασπιστούν μια πολιτεία και να της δώσουν λόγους να ευημερεί.

Ας ξεκινήσουμε με απτά γεγονότα. Τα κράτη επανεξοπλίζονται- η δημοκρατική Ευρώπη δεν αποτελεί εξαίρεση. Η Αθήνα ανακοίνωσε ένα πρωτοφανές πολυετές αμυντικό πρόγραμμα που προσεγγίζει τα 25 δισεκατομμύρια ευρώ, μια δημόσια αναγνώριση ότι ο κόσμος έχει γίνει πιο επικίνδυνος και ότι η διαχείριση της ασφάλειας απαιτεί πόρους και σοβαρότητα. Την ίδια στιγμή, οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες και οι δαπάνες των μελών του ΝΑΤΟ έχουν αυξηθεί κατακόρυφα μπροστά στον ανανεωμένο ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων - μια διαρθρωτική πραγματικότητα που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ως απλό πολιτικό θέατρο.

Όμως οι εξοπλισμοί από μόνοι τους δεν επαρκούν. Όπλα χωρίς χαρακτήρα γίνονται όργανα φόβου αντί για μέσα αποτροπής. Αυτός ο χαρακτήρας σφυρηλατείται στην εκπαίδευση. Ωστόσο, τα δεδομένα είναι απογοητευτικά: οι διεθνείς αξιολογήσεις δείχνουν σημαντική μείωση των βασικών ικανοτήτων -μεταξύ των οποίων τα μαθηματικά και η ανάγνωση- κατά τη διάρκεια των πρόσφατων κύκλων, μια μείωση που σηματοδοτεί ότι δεν εξοπλίζουμε τους νέους με τα γνωστικά εργαλεία που είναι απαραίτητα είτε για την ελευθερία είτε για την υπευθυνότητα. Παράλληλα, αυτήν την ποσοτική διάβρωση συνοδεύει και μια ποιοτική: η πλειοψηφία των ακαδημαϊκών αναφέρει ότι ο χώρος για ανοιχτή έρευνα και τολμηρό λόγο έχει στενέψει, μια ατροφία του πνευματικού θάρρους που διαβρώνει το ρόλο του πανεπιστημίου ως εκκολαπτηρίου ικανών, ανθεκτικών πολιτών.

Η λύση δεν είναι τεχνοκρατική, αλλά μια ηθική και πολιτιστική αναγέννηση. Πρέπει να επιμείνουμε σε προγράμματα σπουδών που δίνουν προτεραιότητα στην πνευματική ανάπτυξη έναντι της ταυτότητας, στην ικανότητα έναντι της άνεσης και στην αλήθεια έναντι του ρητορικού πλεονεκτήματος. Τα σχολεία πρέπει να διδάσκουν πώς να σκέφτεται κανείς - να επιχειρηματολογεί, να διαβάζει προσεκτικά, να υπομένει την τριβή των αντικρουόμενων απόψεων - και όχι απλώς πώς να επιβεβαιώνει μια φυλετική αυτοαντίληψη. Η αμυντική πολιτική, ομοίως, δεν πρέπει να εδράζεται σε ένα διαρκές θέατρο πανικού, αλλά σε μια πειθαρχημένη ετοιμότητα σε συνδυασμό με μια ηθική αφήγηση που ξεκαθαρίζει: υπερασπιζόμαστε το καλό, ώστε το καλό να μπορεί να ανθίσει.

Η κουλτούρα έχει σημασία γιατί λέει στους πολίτες γιατί πρέπει να είναι γενναίοι, τίμιοι και εργατικοί. Εάν η δημόσια ζωή περιοριστεί σε συναλλακτική καταγγελία, τα έθνη θα βρεθούν καλά εξοπλισμένα αλλά κενά νοήματος. Η ηθική σοβαρότητα, η εκπαιδευτική αυστηρότητα και η υπεύθυνη άμυνα είναι τρία πόδια ενός σκαμνιού- αν αφαιρέσουμε το ένα, το σύνολο καταρρέει.

Ας μιλήσουμε λοιπόν ξεκάθαρα: το καθήκον που έχουμε μπροστά μας δεν είναι απλώς να επιβιώσουμε από μια ακόμη διεθνή κρίση, αλλά να ξαναχτίσουμε την εσωτερική αρχιτεκτονική της πολιτικής ζωής. Αυτό θα απαιτήσει θάρρος - ατομικό και θεσμικό - και μια εκ νέου δέσμευση στην αλήθεια, την επάρκεια και τη μετάδοση του νοήματος από τη μια γενιά στην άλλη. Μόνο τότε η ασφάλεια θα είναι κάτι περισσότερο από ατσάλι και στρατηγική, θα είναι το ανθεκτικό προϊόν ενός λαού που ξέρει τι πρεσβεύει και γιατί.

*Ο Ευάγγελος Δ. Κόκκινος ο νεώτερος

είναι δημοσιογράφος/γεωπολιτικός αναλυτής