Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2008)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –202

     Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

 

Περί του γράμματος Η (ήτα)

Δ΄ ΜΕΡΟΣ (ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ)

 

Μπορεί να σας κούρασα με τις αναφορές στο γράμμα Ήτα, αλλά νομίζω πως άξιζε τον κόπο. Και να σκεφθείτε πως δεν συμπεριέλαβα αρκετές πληροφορίες, λόγω έλλειψης χώρου.

Εν πάση περιπτώσει, μ’ αυτό το φύλλο και την αναφορά στον έτερο μεγάλο της Μυθολογίας-Ιστορίας, τον Ηρακλή, θα κλείσει και το εν λόγω γράμμα.

 

«αθάνατοι Ζηνός φύλακες θνητών ανθρώπων», γράφει ο Ησίοδος (Έργα και Ημέραι, στίχ. 252-255) για κάποιους που είχαν την αποστολή να εκτελούν τις εντολές του Διός. Ένας απ’ αυτούς υπήρξε και ο Ηρακλής, για τον οποίον μαθαίναμε και συνεχίζουν οι ελληνόπαιδες να μαθαίνουν πως ήταν ένας «φουσκωτός» της εποχής του, που φόνευε τους εχθρούς του με βέλη ή ρόπαλο, ντυμένος με λεοντή. Όμως οι «στονόεντες» (=με πολύ μόχθο) άθλοι του αφορούν, με μερικές χαρακτηριστικές εξαιρέσεις, τόσο έργα τεχνικά όσο και έργα διοίκησης. Ο Ηρακλής, λοιπόν, υπήρξε ο συνεχιστής τών τεχνικών έργων αλλά και το χέρι τής Νέμεσης, για την συγκράτηση των «βασιλέων» στα πλαίσια των βουλών τού Διός, όταν υπήρχε παρακοή, για να επιβάλουν την κάθαρση των επιόρκων. Όσο ζούσε ο Δίας, έπαιρναν εντολές από τον ίδιο κι αυτός όριζε τον εκλεκτό του. Στην μετέπειτα όμως περίοδο οι «εκλεκτοί» προέρχονταν από τους Δελφούς. Εκλεκτός, λοιπόν, των Δελφών υπήρξε ο Ηρακλής. Αυτός ήταν ο λόγος που εστάλη στον νέο μεγάλο Βασιλέα, τον Ευρυσθέα τού Άργους, ώστε να παίρνει πλέον εντολές απ’ αυτόν.

Αποτελεί δε ύβρι, κατά της μορφής και του έργου τού ήρωα, όταν κάποιοι λένε πως υποτάχθηκε δουλικώς στην θέληση του  Ευρυσθέα. Ο Ηρα­κλής ήταν και παρέμεινε άμισθος εργάτης τών εντολών τού διοικητικού κέντρου, μέσω τού Βασιλιά Ευρυσθέα.

Υπάρχει βεβαίως το ερώτημα, αν ο Ηρακλής ήταν μύθος ή αληθινό πρόσωπο. Οι μύθοι όμως δεν έχουν τάφους, σαν αυτόν της μητέρας του, Αλκμήνης, που βρέθηκε από τον βασιλέα τής Σπάρτης, Αγησίλαο, τάφος που περιείχε και πλάκες με γραφή την οποία ανέγνωσε στην Αίγυπτο ο ιερέας τής Μέμφιδος, Χόνουφις.

Ας πάμε όμως στους άθλους του.

Μύθος: Ο Λέων τής Νεμέας. Πρόκειται για το τεχνικό έργο εκροής τής κοίτης τών χειμάρρων από τα βουνά Τρικάναρο - Απέσα - Τρητό στην θά­λασσα, έτσι ώστε ο κάμπος τής Νεμέας να σταματήσει να πνίγεται από τα όμβρια ύδατα.

Μύθος: Η Λερναία Ύδρα. Η λίμνη Λέρνα στην αρχαιότητα είχε σχηματιστεί από τα άφθονα νερά και τις πηγές τής περιοχής, που σχημάτιζαν επίσης εκτεταμένα έλη. Ο Ηρακλής, λοιπόν, δημιούργησε έργο εκροής τών εννέα χει­μάρρων, όπου πολλά ζώα πνίγονταν, σάπιζαν και γίνονταν εστία μολύνσεως, ασθενειών και δυσωδίας κατά τούς θερινούς μήνες.

Ίδιου τεχνικού έργου ήταν και ο μύθος του Ερυμάνθιου Κάπρου, της απορροής δηλ. του χειμάρρου τού όρους, Ερύμανθος, καθώς κι αυτός των Στυμφαλίδων Ορνίθων, της αποξήρανσης του έλους τής κοιλάδας, Στύμφαλος.

Όσο γι’ αυτόν των Στάβλων τού Αυγεία, πρόκειται για την κατασκευή επικλινών στάβλων, ώστε να πλένονται καλά και να καθαρίζονται από κοπριές και ούρα τα χιλιάδες βοοειδή, που διατηρούσε ο βασιλιάς τής Ηλείας και γιος του θεού Ήλιου, Αυγείας. Αυτοί οι στάβλοι είχαν να καθαριστούν 30 χρόνια, συσσωρεύοντας τεράστιους όγκους κοπριάς, που προκαλούσαν αποπνικτική δυσοσμία σε ολόκληρη την περιοχή.

Θα σας πω τώρα για έναν άλλο πολύ σημαντικό μύθο και άθλο τού Ηρακλή, αυτόν του Κέρατος της Αμάλθειας, που συνέβη στα μέρη μου, στην περιοχή τής Αιτωλίας. Πρόκειται για το μέγιστο έργο της εκτροπής του Αχελώου. Οι πηγές τού ποταμού ξεκινούσαν από την Πίνδο και κατέληγαν, μέσα από τους κάμπους Ακαρνάνων και Αιτωλών, στην θάλασσα. Αλλά οι επιχωματώσεις τού ποταμού και οι αδιαμόρφωτες εκβολές τού δέλτα έπνιγαν με νερά τούς κάμπους και κατέστρεφαν τους τόπους τών ανθρώπων. Ο Ηρακλής, λοιπόν, σύμφωνα με τον Διόδωρο τον Σικελιώτη (Βιβλιοθήκη ιστορική, Δ 35), πάλεψε με τον ταυρόμορφο Αχελώο και κατά την πάλη έσπασε το ένα του κέρατο, το οποίο ο Ηρακλής δώρισε στους Αιτωλούς κι αυτοί το ονόμασαν «κέρας Αμαλθείας». Χάριν αυτού παράγεται πληθώρα οπωρικών σ’ όλες τις εποχές τού έτους, στα­φύλια και μήλα και άλλα φρούτα. Οι ποιητές υπαινίσσονται πως το «κέ­ρας» ήταν το ρείθρο, που προέκυψε από την ανοιχθείσα διώρυγα, τα δε φρούτα και τα λαχανικά δηλώνουν την καρποφόρο περιοχή, που αρδεύεται από τον ποταμό. Άρα, μιλάμε για ένα τεράστιο έργο, που «ντύθηκε» με τον ευφάνταστο μύθο τής πάλης Ηρακλή και Αχελώου, με τελική έκβαση την ευφοροποίηση της περιοχής.

Τα ίδια περιγράφει κι ο Στράβων αργότερα (Γεωγραφικά, 458), ο οποίος συμπληρώνει πως ο Ηρακλής όχι μόνο κατάφερε δι’ επιχωματώσεων και ρείθρων να εκτρέψει τον ατίθασο ποταμό αλλά αποστράγγισε και μεγάλη περιοχή γύρω από την κοίτη.

Αυτά που αναφέρθηκαν ήταν, ας πούμε, τα τεχνικά έργα, που επιμελήθηκε και κατασκεύασε ο Ηρακλής.

Οι λοιποί άθλοι του έχουν ως στόχο την Νέμεση, για εκείνους που οι Δελφοί, δια του Ευρυσθέα, θεωρούσαν ως επίορκους και βαίνοντας ενάντια στην βούληση των Θεών.

Ενδεικτικώς, λόγω έλλειψης χώρου, θα αναφέρω έναν άθλο του, «Τα βόδια του Γηρυόνη», δια του οποίου μεταφέρονται πληροφορίες για την τότε γεωφυσική εικόνα τού πλανήτη και την ιστορία τής ανθρωπότητας, μέσα από την «Θεογονία» (στίχ. 287-294) του Ησιόδου.

Παρακάμπτοντας το μυθολογικό περίβλημα της ιστορίας μας, ο Ησίοδος γράφει μεταξύ άλλων πως ο Ηρακλής για να φτάσει εκεί πέρασε την είσοδο προς τον Ωκεανό και διάβηκε στην ομιχλώδη αντίπερα όχθη τού ηχηρού και μεγαλόπρεπου Ωκεανού. Γνώριζαν δηλ. οι αρχαίοι συγγραφείς ότι υπάρχει απέναντι όχθη του Ατλαντικού Ωκεανού, όπου κατοικούσαν οι Γοργοί και όπου ήταν και οι Εσπερίδες νήσοι με τους οξύφωνους κατοίκους. Όσο για το προσωνύμιο «τρικέφαλος» του Γηρυόνη δεν είναι ανάγκη να το πάρουμε τοις μετρητοίς και να φανταστούμε τέρας με τρία κεφάλια, κάτι αντίστοιχο με τον γίγαντα Κύκλωπα, με το ένα μάτι. Στα πανάρχαια κείμενα οι προσωποποιήσεις και τα προσωνύμια εκφράζουν καταστάσεις ή ιδιό­τητες ή ακόμη μορφολογικές εντυπώσεις τής περιοχής τού αναφερομένου προσώπου. Έτσι, λοιπόν, μπορούμε να υποθέσουμε πως ο Γηρυόνης ήταν ένα τρίκορφο βουνό ή οχυρωμένο με τρείς πύργους ή ένα βασίλειο αποτελούμενο από τρία νησιά.

Πριν πάμε στην ετυμολογία τού Ηρακλή, ας δούμε μια χρήσιμη και «πονηρή» αναφορά τού Απολλόδωρου, όπως επίσης και μια «πονηρή» εξήγηση. Ο θεός Απόλλωνας του χάρισε το αλάθητο φωτεινό τόξο. Μήπως επρόκειτο για όπλο ακτίνων; Μετακινούνταν δε με ένα όχημα αρκετά μεγάλο, αφού κατά την παράδοση χώρεσε τα βόδια τού Γηρυόνη. Τέτοιο μεγάλο όχημα θα πρέπει να ήταν ένας συνδυασμός υδροπλάνου και μεταγωγικού, αφού αφ’ ενός «διέσχιζε γρήγορα τον ωκεανό» και αφ’ ετέρου «πετούσε στον αέρα». Λέτε να…!!

 

Η ετυμολογία του τώρα. Ορισμένοι θεωρούν πως είναι σύνθετη λέξη εκ των Ήρα+κλέος, «ότι δια την Ήρα κλέος έσχε». Ο Ηρακλής παρέμεινε ξακουστός (κλέος) από την τακτοποίηση (ετυμολογία της Ήρας εκ του ά-ρω/αρ-μόζω, με α>η) και λύση δύσκολων προβλημάτων (άθλοι του). Άλλοι υποστηρίζουν πως η λέξη είναι τρισύνθετη από το άρθρο «η», το «ρα», όπως ήταν το όνομα του Δία και γενικά της θεότητος, και την λέξη «κλέος» ή «κλήν/κλάν», που σημαίνει το κλωνάρι. Μια πλήρης σύνθεση του ονόματός του δηλαδή δηλώνει το κλωνάρι τού Δία, τον γόνο του, με το στοιχείο τής θεότητος στην σύνθεσή του.

Διαλέγετε και παίρνετε…

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.