Ανατομία του Ιρανικού (Φ. 2004)

 

Του Κώστα Τζαναβάρα  *

 

ΕΞΙ ΜΗΝΕΣ πέρασαν χωρίς να γράψω κάτι για το Ιρανικό. Στο τελευταίο σχετικό άρθρο μου, στις αρχές Απριλίου, επιχειρούσα «Σκιαγράφηση του αγαναχτισμένου πλανητάρχη» (ΦτΚ φ.1981/9.4.2026), με στόχο κάποιου είδους κατευνασμό, με όπλο την ακριβή κατανόηση.

Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν βρισκόταν ήδη στο κέντρο της επικαιρότητας. Είχαν ήδη γίνει πολλά, αιωρούνταν βαριές απειλές, και έγραφα ότι πλησίαζε απελπιστικά προς καταστροφική εξέλιξη. Το γνωστό τραμπικό «για πλάκα», σημείωνα, δεν ήταν ψευδαίσθηση ή επικοινωνιακό τερτίπι. Ήταν «τραγωδία. Ευθύνη».

Στο άρθρο, που φέρει ημερομηνία 3.4.2026, έγραφα χαρακτηριστικά ότι "κορυφώνεται η παγκόσμια αγωνία για την τελική κίνησή του στον πόλεμο εναντίον του Ιράν", αλλά δεν έχει υπάρξει ακόμη τελική κίνηση.

ΑΠΕΔΕΙΧΘΗ, συνεπώς, ότι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, για μία ακόμη φορά, επέλεξε τακτική πρόκλησης ισχυρών αναταράξεων, την ώρα που η παγκόσμια κοινή γνώμη, με χαρακτηριστική αφέλεια, του αποδίδει παλινωδίες  και αναποφασιστικότητα. Με την ίδια χαρακτηριστική αφέλεια, δεν αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορεί να αποδίδεται ταυτόχρονα και έντονη αναποφασιστικότητα και ακραίο καπρίτσιο.

ΑΥΤΗ Η ΣΥΓΧΥΣΗ, τόσο πρόδηλη αλλά και τόσο ακατανόητη, είναι μέρος του προβλήματος που "ζωγράφισα" τότε ως Τιτανικό. Τον Donald Trump τον σκιαγράφησα ως άνθρωπο που βλέπει το "παγόβουνο", καλεί σε δράση αλλά εισπράττει αδιαφορία. Όλος αυτός ο πανικός θα έμπαινε σε κάποια σειρά, αν δινόταν προτεραιότητα σε αυτήν ακριβώς την ερώτηση εργασίας: έρχεται κατά πάνω μας κάτι σαν "παγόβουνο" ή όχι;

Ο καθένας, εν ολίγοις, αποφαίνεται εναντίον του πολέμου με το Ιράν, χωρίς να δώσει μονολεκτική απάντηση στην ως άνω ερώτηση εργασίας.

ΥΠΑΡΧΕΙ και ένα αξιοσημείωτο σημερινό δεδομένο. Τον Φεβρουάριο του 2026 η Ευρωπαϊκή Ένωση ενέταξε επισήμως το IRGC, γνωστότερο ως "Φρουροί της Επανάστασης" στον ενωσιακό κατάλογο τρομοκρατών. Δεν αποδεικνύεται έτσι κάθε κατηγορία Trump. Είναι όμως σαφές ότι η ευρωπαϊκή θεσμική θέση έχει μετακινηθεί αισθητά προς την κατεύθυνση της κατηγορίας που είχε διατυπωθεί από τον Αμερικανό Πρόεδρο εννέα χρόνια νωρίτερα. Στα λόγια τουλάχιστον, υπάρχει παγόβουνο και για την Ε.Ε.

ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΚΛΙΜΑ, λοιπόν, δεν έδωσα στο άρθρο απάντηση σε καμία ερώτηση. Δεν προέβλεψα ΤΙ θα αποφασίσει ο πλανητάρχης. Τον σκιαγράφησα χαρακτηριστικά, ώστε να βρει την απάντηση ο ίδιος ο αναγνώστης. Αφού, φυσικά αποφασίσει σε ποιά ερώτηση θα απαντήσει ο ίδιος πρώτα. Σωστά;

ΚΑΙ εδώ φτάνουμε σε σταθερή αντίληψη του πλανητάρχη επί της διεθνούς πολιτικής: η αναβολή μιας αυξανόμενης απειλής δεν είναι ειρήνη. [θαυμάστε διατύπωση Πολυδάμαντα]

Στην Εθνοσυνέλευση της Νότιας Κορέας λόγου χάριν, το 2017, είπε για τη Βόρεια Κορέα: όσο περισσότερο περιμένουμε, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος και τόσο λιγοστεύουν οι επιλογές. Τον ίδιο χρόνο, παρουσιάζοντας τη στρατηγική του για το Ιράν, συνέδεσε ρητά τα δύο: «όπως είδαμε στη Βόρεια Κορέα, όσο περισσότερο αγνοούμε μια απειλή τόσο χειρότερη γίνεται».

ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΠΟΛΕΜΟ έχει επαναλάβει την ίδια λογική ακόμη καθαρότερα: «δεν το κάνουμε για το τώρα· το κάνουμε για το μέλλον», είπε στις 28 Φεβρουαρίου, συνδέοντας την επιχείρηση με την ασφάλεια των παιδιών από ένα πυρηνικά οπλισμένο Ιράν. Την 1η Απριλίου χαρακτήρισε μάλιστα την επιχείρηση «επένδυση στο μέλλον των παιδιών και των εγγονιών σας».

ΑΡΑ η προφανής αντίληψή του μπορεί να αποδοθεί χωρίς να του βάλουμε στο στόμα μια φράση που δεν βρήκα ακριβώς έτσι: δεν θεωρεί ηθικό να μεταθέτει στις επόμενες γενιές μια σύγκρουση, αν πιστεύει ότι η αναβολή θα την κάνει δυσκολότερη και πιο επικινδυνη.

ΚΑΠΟΥ ΕΚΕΙ, προβάλλει η σύγχυση, καθώς τελειώνουν οι υπεκφυγές. Για να αντιταχθούμε σοβαρά, πρέπει πλέον να απαντήσουμε στο επιχείρημα κατά της αναβολής -όχι να το παρακάμψουμε.

Η ΙΔΙΑ ΣΥΓΧΥΣΗ στη σκέψη, όμως, υπάρχει ευρύτερα και βαθύτερα. Γι' αυτό ακριβώς και η εδώ ανατομία. Καθώς ο πόλεμος έχει γίνει καθημερινότητα, δυσάρεστη αλλά καθημερινότητα, και μας δίνει μία στοιχειώδη άνεση χρόνου, προτείνω να πάμε αρκετά πιό πίσω στο χρόνο.

Επί της ουσίας, οδηγώ προς μία απάντησή μας στο εξής απλό ερώτημα: γιατί η θεμελιώδης και μακρόχρονη αντιπαράθεση με τη Δύση έχει συγκεντρωθεί τόσο έντονα στο Ιράν;

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΟ ΕΥΡΥΤΕΡΑ, ότι ο Πρόεδρος Trump, στην πρώτη θητεία του, είχε δώσει χαρακτηριστική προτεραιότητα στο Μουσουλμανικό, μαζί και στο Ιρανικό. Άφησε να περάσουν 4 ολόκληροι μήνες από την ορκωμοσία του, πριν κάνει την πρώτη του έξοδο από τη χώρα του. Και πήγε στο Ριάντ της Σαουδικής Αραβίας. Στάθηκε απέναντι και μίλησε σε 50 ηγέτες μουσουλμανικών κρατών, της σουνιτικής πλευράς. Στο κάδρο και η Πρώτη Κυρία των ΗΠΑ, αμίλητη.

ΕΝΩΠΙΟΣ ΕΝΩΠΙΟΙΣ, λοιπόν, είπε κάτι που μου φάνηκε αμέσως μείζον:«We are not here to lecture. We are not here to tell other people how to live, what to do, who to be, or how to worship.»

Το κρίσιμο είναι αυτό το here. Δεν είπε ότι η Αμερική δεν θα κρίνει ποτέ τίποτε. Είπε: Δεν είμαστε εδώ για να κάνουμε κηρύγματα. Δεν είμαστε εδώ για να πούμε στους άλλους πώς να ζουν, τι να κάνουν, ποιοι να είναι ή πώς να λατρεύουν.

ΣΤΟ ΑΜΕΣΩΣ ΕΠΟΜΕΝΟ ΑΡΘΡΟ στη ΦτΚ, «Από την εποχή της Carla στην εποχή της Melania» (φ.1549/1.6.2017), το απέδωσα λίγο πιο απόλυτα: «Δεν θα σας πούμε πώς θα ζείτε». Θέλησα να το κάνω σύνθημα. Σήμερα, όμως, βλέπω ότι αυτή η περιπουλογία μου δεν αλλάζει μεν την αντίληψη, αλλά αποδίδει χαρακτηριστικά και τη δική μου σύγχυση. Η πλανηταρχική υπεκφυγή δεν ήταν ασήμαντη.

ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ, πάντως, είπε ευθέως στους παρευρισκομένους ότι το μέλλον των χωρών, των οικογενειών και των παιδιών τους είναι επιλογή που «America cannot make for you». Το νόημα: Η Αμερική δεν μπορεί να αποφασίσει για σας. Οι ίδιες οι μουσουλμανικές κοινωνίες, δηλαδή, όφειλαν να αποφασίσουν αν θα διώξουν τους τρομοκράτες και τους εξτρεμιστές από τους χώρους λατρείας, τις κοινότητες και τη γη τους.

ΔΙΑΤΥΠΩΣΕ ΚΑΙ μια γενικότερη πολιτική λογική, που αξίζει σήμερα να ξαναδιαβαστεί: αποφάσεις βάσει πραγματικών αποτελεσμάτων και όχι άκαμπτης ιδεολογίας, σταδιακές μεταρρυθμίσεις αντί απότομης επέμβασης, «partners, not perfection». Πάνω απ’ όλα, πρόσθεσε, «America seeks peace, not war» -η Αμερική επιδιώκει ειρήνη, όχι πόλεμο.

Στο Ριάντ μίλησε ευθέως για «barbaric criminals» -βάρβαρους εγκληματίες. Τόνισε επίσης ότι, κατά ορισμένες εκτιμήσεις, πάνω από το 95% των θυμάτων της τρομοκρατίας ήταν τα ίδια μουσουλμάνοι. Παρουσίασε τη μάχη όχι ως πόλεμο πολιτισμών ή θρησκειών, αλλά ως σύγκρουση ανάμεσα σε εγκληματίες που αφανίζουν ανθρώπινη ζωή και σε ανθρώπους που θέλουν να την προστατεύσουν.

ΚΑΙ τότε έφτασε στο Ιράν.

ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ Η ΑΚΡΙΒΕΙΑ. Στο Ριάντ δεν είπε λέξη για πυρηνικά. Κουτσά-στραβά, υπήρχε η γνωστή συμφωνία. Έχει σημασία, βεβαίως, το πώς και γιατί το θέμα των πυρηνικών κατέληξε να είναι η βασική αιτία του τρέχοντος πολέμου.

Η κατηγορία ήταν τότε συγκεκριμένη. Είπε ότι καμία συζήτηση για την εξάλειψη της τρομοκρατικής απειλής δεν μπορεί να είναι πλήρης χωρίς αναφορά στην κυβέρνηση που προσφέρει στους τρομοκράτες τρία πράγματα: safe harbor, financial backing και social standing needed for recruitment (ασφαλές καταφύγιο, οικονομική στήριξη και κοινωνικό κύρος για τη στρατολόγηση).

Από τον Λίβανο ως το Ιράκ και την Υεμένη, συνέχισε, το Ιράν χρηματοδοτεί, εξοπλίζει και εκπαιδεύει τρομοκράτες, πολιτοφυλακές και εξτρεμιστικές ομάδες. Πρόσθεσε ότι το καθεστώς μιλά ανοικτά για καταστροφή του Ισραήλ, «death to America» (Θάνατος στην Αμερική) και καταστροφή χωρών που οι ηγέτες τους βρίσκονταν μέσα στην ίδια αίθουσα.

ΤΟ ΙΡΑΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕ ότι οι Αμερικανοί δεν κατανοούν την περιοχή, ότι χωρίς το Ιράν δεν μπορεί να υπάρξει περιφερειακή σταθερότητα και ότι Ιράν, Συρία, Hezbollah και Ρωσία ήταν αυτοί που πολέμησαν τους τρομοκράτες. Αντέστρεψε μάλιστα την κατηγορία, υποστηρίζοντας ότι άλλοι -μεταξύ αυτών και αμερικανικοί σύμμαχοι- είχαν χρηματοδοτήσει τον εξτρεμισμό.

ΕΔΩ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ Η ΒΑΒΕΛ: στον 21ο αιώνα, δεν έχουμε καταφέρει να ξεκαθαρίσουμε τί είναι και τί δεν είναι τρομοκρατία. Και κάνουμε τη λέξη λάστιχο.

ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ; Σε πρόσφατη συζήτησή μου με τον Πολυδάμαντα από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ChatGPT), προσπάθησα να φτάσω στον γενικό πυρήνα, αντί να προσθέτω συνεχώς ειδικές περιπτώσεις. Ο ορισμός στον οποίο καταλήξαμε είναι: Τρομοκρατία = εκφοβισμός κοινωνικών ομάδων με στόχο τη χειραγώγησή τους. Κατ' εμέ, μάλιστα, ο ακριβής όρος είναι "φοβοκρατία".

Η ΒΙΑ είναι συχνό μέσο. Και ο πόλεμος. Η καθοριστική ουσία της τρομοκρατίας, όμως, είναι ο εκφοβισμός με τον οποίο επιχειρείται η υπαγόρευση βούλησης. Χρειαζόμαστε, συνεπώς, ένα καθαρό και αβίαστα κοινά αποδεκτό εννοιολογικό σύστημα. Διαφορετικά τρομοκράτης θα συνεχίσει να σημαίνει εύκολα τον ένοπλο της άλλης πλευράς. Με τα γνωστά αποτελέσματα...

ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ, όμως, το βαθύτερο ερώτημα. Το επαναλαμβάνω αλλιώτικα: Γιατί, ενώ το Ριάντ σηματοδότησε τόσο διαφορετική προσέγγιση προς τον μουσουλμανικό κόσμο, παραμένει το πρόβλημα με το Ιράν;

ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΔΙΑΚΡΙΝΩ υπόλειμμα της λεγόμενης Δυτικοποίησης. Στο Ιράν η δυτική επιρροή δεν είναι απλώς ξένο πολιτισμικό πρότυπο. Συνδέθηκε ιστορικά με παρεμβάσεις, με τον Σάχη και με τη μνήμη του 1953, όταν αμερικανικές υπηρεσίες συμμετείχαν στην ανατροπή Mossadeq και στην εγκατάσταση φιλοδυτικής κυβέρνησης. Τα ίδια τα αμερικανικά αρχεία καταγράφουν τόσο την επιχείρηση όσο και το ήδη έντονο αντιδυτικό αίσθημα στην ιρανική κοινωνία.

ΓΙ' ΑΥΤΟ οποιαδήποτε διαπραγμάτευση με το Ιράν αρχίζει στραβά. Πίσω από το εκάστοτε αίτημα ακούγεται ένα παλιότερο: η Δύση θα μας ξαναπεί πώς να ζούμε. Ακόμη και ο πολύς Donald J.Trump δεν απέφυγε να αφήσει το υπονοούμενο που είδαμε: "εδώ". Ούτε είπε κάτι για τον Περσικό Πολιτισμό.

ΑΙΣΙΩΣ φθάνουμε στην Carla.

ΤΟ 2010, λοιπόν, με αφορμή αφ' ενός την θανατική καταδίκη για μοιχεία της Ιρανής Sakineh Mohammadi Ashtiani με λιθοβολισμό και αφ' ετέρου την παρέμβαση της Carla Bruni, τότε Πρώτης Κυρίας της Γαλλίας, έγραψα ένα άρθρο με τίτλο "Γιατί Κάρλα;" Δεν υπερασπιζόμουν φυσικά τον λιθοβολισμό.

Η Κυρία Bruni είχε κάνει δήλωση αποδοκιμασίας. Επέλεξε να προσπαθήσει να επιβάλει αντί να πείσει. Της πρότεινα, με την άνεση των τότε blogs, να συμπληρώσει ακριβώς το εξής: «Αναρωτιέμαι γιατί αυτή η γυναίκα πρόκειται να θανατωθεί δια λιθοβολισμού για κάτι που στη Γαλλία είναι απολύτως φυσικό και αποδεκτό. Θα ήθελα να μοιρασθώ τις ανησυχίες μου και τις σκέψεις μου με την κ. Αχμαντινεζάντ το συντομότερο δυνατόν».

Η τέχνη της αποτελεσματικής ευγένειας.

 

Κόρινθος 5 Οκτωβρίου 2026

*Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας