Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 1997)

 

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –191 

     Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

 

Γραμμάτων Αλφαβήτου συνέχεια.

 

Σήμερα θα ασχοληθούμε με το Γ (Γάμμα), το γράμμα της αναπαραγωγής θα έλεγα ως γενικό τίτλο.

 

Ξεκινάω με τον Βασδέκη, ο οποίος υποστηρίζει πως το γάμμα ή γέμμα είναι το γράμμα που δηλώνει τα του γαμείν και γεννάν: γαμ-έω >γάμ-μα, γέν-ος >γέν-μα >γέμμα (νμ>μμ). Αναπτύσσεται μεταξύ φωνηέντων, άουρος >άγουρος, αρχεύω >αρχεύγω. Αποβάλλεται, καλόγερος >καλόερος, φαγί >φαΐ, προ του μ, σφιγμένος >σφιμένος, πράγμα >πράμα. Μεταβολές (μπόλικο πράμα!), γ>ζ, γ>κ, ρ>γ, γ>λ, γ>β, γ>δ, δ>γ, κν>γν, νν>γν, κδ>γδ, κβ>γβ, ργ>ρκ, βγ>βκ, υγ>υκ, γ>χ, χ>γ. Προτάσσεται, αία >γαία, νοώ >γνώναι, γνώση, δούπος >γδούπος.

 

Το Ετυμολογικόν το Μέγα γράφει:

«Γὰμ(μ)α τὸ στοιχεῖον, παρὰ τὸ ἀμὰν τὴν γῆν, ἤτοι θερίζειν... δρεπανῶδες γὰρ ἔστιν. ὦ καὶ ὁ τύπος τοῦ γράμματος ὅμοιὸς ἐστι». Δηλ. για την «ερωτική πράξη» (γαμέω-ώ) με την γη, για τον θερισμό της, χρησιμοποιήθηκε το Γάμμα, που μοιάζει με δρεπάνι.

 

Και πράγματι, το σχήμα τού γράμματος (Γ) φανερώνει το αρχέγονο ξύλινο εργαλείο, με το οποίο ο άνθρωπος χάραξε, σκάλισε την γη. Και με την χάραξη ακούστηκε και ο ήχος του: Γ... Γ...

Ύνις (γύνις) λέγεται το σίδερο στην άκρη τού αρότρου, που τέμνει την γη, το υνί/γυνί, όπως λεγόταν πιο παληά.

 

Τα αρχικά μονοσύλλαβα ρήματα από Γάμμα είναι δύο, το γω και το γνω.

Γέω-γώ (Γ+έω =πορεύομαι), δηλ. πορεύομαι διά του Γάμμα και όταν το κάνω αυτό, γώ >γείνω >γεννώ, τίκτω.

 

Το γώ σημαίνει τέσσερα πράγματα:

1^ο χωρώ, εξ ου και γη, που χωράει τα πάντα, 2^ο λαμβάνω και δέχομαι (εξ ου και γαστήρ), 3^ο γεννώ, εξ ου και γυνή, και 4^ο φωνώ (εξ ου και γήρις =φωνή)». (Ετυμολογικόν το Μέγα)

 

Τόσο η Γη όσο και η Γυνή «χαράσσονται» και «σκαλίζονται» για να γεννήσουν, λαμβάνουν και δέχονται στην γαστέρα τους και στο τέλος αποδίδουν.

Αία =η «στεγνή» γη, η αποξηρανθείσα, εκ του αύω =ξηραίνω. Γ+αία =γαία, ο τελικός χώρος προς καλλιέργεια, η έτοιμη να θρέψει τους πάντες, η έτοιμη να δεχθεί το Γ.

Γαία είναι η ποιητική λέξη για την γη και γαίες τα χωράφια.

 

Το γνέω-γνω σημαίνει γνωρίζω, γνώσω, γνώσκω, γιγνώσκω.

Γνώ =Γ(εννώ) διά του Ν(οήσεως) και έΩ= πορεύομαι. Και αφού γώ (= φωνώ), στο τέλος φανερώνω διά της φωνής και το γέννημα της σκέψεώς μου.

 

Οι λέξεις από Γάμμα, λοιπόν, έχουν συνήθως σχέση με την γέννηση, την γένεση, την δημιουργία, την καλλιέργεια: Γη, γαία, γυνή, γάμος, γνώσις, γεννώ, γίγνομαι, γαστήρ, γέννησις, γένεσις, γέννημα, γνωρίζω, γνώσκω, γιγνώσκω, γαμέω κ.ά., λέξεις δηλ. που προκύπτουν από το κυριολεκτικό ή μεταφορικό «σκάλισμα» των πάντων, το «σκάλισμα» είτε της γης είτε της νόησης. Από Γάμμα υπάρχουν και λέξεις που το αντικείμενο της περιγραφής τους παραπέμπει

στο σχήμα του γράμματος Γ, π.χ. Γωνία, Γόνυ κ.ά.

Το Γ συχνά προτάσσεται: δούπος/γδούπος, λεύσσω (=ορώ)/γλαύσσω (=αστράπτω).

Ο Οδυσσέας Ελύτης έχει πει για το Γάμμα: «Γ: το πιο ελαφρύ, που η αδυναμία σου να το προφέρεις, δείχνει τον βαθμό τής βαρβαρότητάς σου».

Κι αυτό διότι άλλο «εγκατάλειψις» και άλλο «εgατάλειψις».

 

Ο Πλάτων, στον περίφημο διάλογό του «Κρατύλος ή περί ονομάτων ορθότητος», (427) γράφει για το Γάμμα: «…ᾗ δὲ ὀλισθανούσης τῆς γλώττης ἀντιλαμβάνεται ἡ τοῦ γάμμα δύναμις, τὸ «γλίσχρον» ἀπεμιμήσατο καὶ «γλυκὺ» καὶ «γλοιῶδες» [Βεβαίως δε, όταν (φαίνεται νά) γλυστράει η γλώσσα, συγκροτεί αυτήν η (ως η ξέουσα σκληρή επιφάνεια) δύναμι του Γ και (ως παράδειγμα) όπως μιμήθηκε (ο άνθρωπος) το «γλί­σχρον» (τό δυσκόλως βέον), το «γλυκύ» (ηδύ στην γεύση) και το «γλοιώδες» (κολλώδες, ρυπαρό, ιξώδες)].

Όπως βλέπετε, ο Πλάτων προσπάθησε δια των παραδειγμάτων να υποδείξει τον λόγο τής συμμετοχής τού γράμματος Γ ως της δυνάμεως (σωματικής ρώμης, πνευματικής ισχύος, ψυχικού σθένους), που κινείται αργά, σφιχτά, εμβαθύνουσα στα πράγματα που την ενδιαφέρουν. Και πάλι όμως απέφυγε να προχωρήσει και να εντοπίσει τον ήχο τού φθόγγου Γ («ΓΑ», «ΓΟΥ» κ.λπ.) στην φυσική πηγή του.

Τα πρώτα όπλα και εργαλεία τού κατοίκου τού ελληνικού χώρου ήταν η πέτρα, το ξύλο και το κόκκαλο. Ο φθόγγος ΓΑ... ή ΓΟΥ..., που μπορούσε να εκφέρεται και ως κάτι μεταξύ «X...» και «ΧΟΥ...», είναι ασφαλώς μεταξύ τών πρώτων ήχων, των οποίων δημιουργός υπήρξε ο άνθρωπος. Απ’ την στιγμή δηλ. που ο άνθρωπος έξυσε την πέτρα με την πέτρα, ή για να την λαξεύσει ή για να κατασκευάσει μιαν αιχμή σ’ ένα ξύ­λο ή για να συμπληρώσει την εκφραστική του ικανότητα με ένα χάραγμα επί του εδάφους, εκ των ήχων που προκάλεσαν οι ενέργειές του αυτές γεννήθηκε αυτομάτως το «ΓΑ», «ΓΟΥ» κ.λπ. και βεβαίως αργότερα και το γωνιώδες (οξύ) γράμμα Γ, ως το αρχέγονο όργανο της παραγωγής τού ήχου «Γ», το όργανο χαράξεως, γρα­φής.

Στο Μουσείο τού Βόλου βρίσκονται λεπίδες και φολίδες από πυριτόλιθο, που αποτελούσαν τους αρχέγονους τύπους εργαλείων και όπλων για τον αρχαίο Έλληνα θηρευτή, όπως πελέκεις, αιχμές δοράτων, βελών και μάχαιρες. Στην περιοχή τής Σιάτιστας βρέθηκε ένας τέτοιος λίθινος χειροπέλεκυς ηλικίας 100.000 ετών, όπως λένε οι χρονολογούντες. Ο παλαιολιθικός άνθρωπος το χρησιμοποιούσε για την εκδορά, διαμελισμό, ξέση τών δερμάτων αλλά και ως όπλο (τέτοια αντικείμενα υπάρχουν στο Μουσείο Βέροιας). Το μέγιστο όμως, το οποίο υπηρέτησε εκείνη η πρώτη κίνηση, που έκανε ο άνθρωπος, χαράζοντας διά της πέτρας την πέτρα, ήταν ο πο­λιτισμός. Αυτή η γραμμή έγινε γράμμα, γραφή, λέξη, σοφία αλλά και γόος κ.λπ.

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.