Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1983)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –177

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Δυστυχώς, αγαπητοί μου αναγνώστες, το παγκόσμιο ενδιαφέρον απασχολεί συνεχώς αυτό το «εκλεκτό» πορτοκαλί ανδρείκελο, ο στυγνώς εκβιαζόμενος pedo, άρα και στυγνός εκβιαστής τών πάντων, με τις πλάτες πάντοτε των «προστατών» του.

Κι είναι αυτός που έχει ανεβάσει κατακορύφως την αδρεναλίνη όλων των σκεπτομένων ανθρώπων, που αναμένουν με τρόμο ποιο θα είναι το στομφώδες επόμενο ολέθριο βήμα του, που θα συμπαρασύρει εκόντες άκοντες όλους μας.

Να δούμε πώς θα καταλήξει αυτήν την φορά η αέναος πάλη μεταξύ καλού και κακού;

Θα καταφέρει η ανθρωπότητα να αντισταθεί ή θα καταλήξει έρμαιο των ψυχοπαθών, που την κυβερνούν και απειλούν να την αφανίσουν;

Φυσικά, απάντηση δεν μπορώ να σας δώσω. Μπορώ μόνο να σας οδηγήσω στα ετυμολογικά μονοπάτια των λέξεων, που περιγράφουν όλες τους αυτές τις ενέργειες.

Ξεκινώ από ανδρείκελο. Σύνθετη λέξη εκ του ανήρ+είκω. Ο ανήρ είναι ο άνδρας, ενώ το είκω (αρνητ. α + ίκω = έρχομαι, φθάνω, με α>ε) σημαίνει μεταξύ άλλων παραχωρώ, αποσύρομαι, άρα η σημασία τής λέξεως είναι αυτός που έχει εγκαταλείψει τον άνδρα, έχει αποσυρθεί από τις ιδιότητές του, ένας μη άνδρας, δηλαδή.

Ο ανήρ ετυμολογείται εκ της πρόθεσης ανά και του ρήματος, άνω, που δημιουργήθηκε και που σημαίνει αποπερατώνω, εκτελώ, κατορθώνω, φθάνω στο τέρμα, εκ του οποίου προέκυψε το πιο εμφανές ως προς την σημασία ρήμα, ανύω, που δίνει το άνυσμα.

Η ετυμολογία όμως του ανά είναι το επιτ. α + (ρίζα) να-, που δηλώνει τα προς τα άνω ευρισκόμενα ή εγειρόμενα (όπως να-ίω, να-ός, νά-γμα κλπ.). Και πράγματι, κάθε κτίσμα τελειώνει όταν κατασκευαστεί το ανώτερο μέρος του. Αλλά και επί πορείας προς τα πάνω, το πιο δύσκολο σημείο είναι το πιο ψηλό.

Στην ονομαστική κάνει ο ανήρ, γεν. του ανέρος, (η>ε) >ανδρός, με το δ να παρεμβάλλεται μεταξύ ν και ρ, όπως το β μεταξύ μ και ρ (μεσημερία >μεσημβρία). Ο ανήρ, λοιπόν, δηλώνει αυτόν που έχει την τάση, την ροπή, να ανέρχεται, να προοδεύει, να δυναμώνει. Δηλώνει επίσης γενικώς τον άνθρωπο, τον γενναίο, το παλληκάρι. Η κατάληξη, «ρ», μάλιστα, εκφράζει αέναη ροή, κίνηση (όπως και οι λέξεις αήρ, πυρ, αιθήρ, ύδωρ). Ένας άνδρας τείνει πάντοτε προς τα άνω, οδηγώντας, συμπαρασύροντας τους άλλους. Ο Όμηρος μάλιστα επικαλείται τον Δία και τον ονομάζει, Ἄνα: «Ζεῦ, Ἄνα, Δωδωναῖε Πελασγικέ».

Ανδρείκελο, όπως αντιλαμβάνεστε, είναι αυτός που δεν έχει το παραμικρό από άντρα, τα έχει αρνηθεί όλα, και τον κουνάνε άλλοι σαν μαριονέτα. Όλα είναι …«κάτω» του. Μμμ, κι «αυτά» παίζονται! Τζάμπα …τίγρης, δηλ.!!

Οι ευρωπαϊκές γλώσσες, θέλοντας να αποδώσουν την έννοια του ανδρός, ως ανθρώπινης ύπαρξης όμως όχι ως γένους, χρησιμοποιούν για να εκφραστούν την ελληνική ρίζα χους (=χώμα, χθων, χαμαί), που σημαίνει αυτόν που έχει γεννηθεί από το χώμα. Έτσι οι Λατίνοι τον άνδρα τον λένε homo, εκ του humus (=γαία, γη) και humin (=χαμαί). Οι Γάλλοι homme, οι Ιταλοί uomo, οι Ισπανοί hombre, ενώ οι Άγγλοι και οι Γερμανοί man και Mann αντιστοίχως, εκ του μένος. Όμως οι Γερμανοί το χώμα το λένε Humus. Στα γκρεκάνικα το χώμα προφέρεται χούμα, λέξη που έχω ακούσει να προφέρουν και ακραιφνώς Έλληνες ηλικιωμένοι εννοώντας το χώμα.

Ο στυγνός είναι σύνθετη λέξη εκ της ρίζας στα-, του ίστημι και του άγος (=φθόνος, με αρνητική σημασία), με α>υ. Άρα, ο στυγνός είναι αυτός που στέκεται με φθόνο εναντίον κάποιου, ο αδίστακτος.

Η αδρεναλίνη προέρχεται εκ του δασυν. αδρός [άδην (= μέχρι κορεσμού) + ρέω], που σημαίνει πυκνός, παχύς, άφθονος. Προφανώς μιλάει για την πολύ χαρακτηριστική ουσία, που διατρέχει το αίμα μας, κι αναλόγως της πυκνότητας και της ποσότητας μας δημιουργεί αίσθηση κορεσμού, εγρήγορσης.

Η απόδοσή της στις ευρωπαϊκές γλώσσες είναι πανομοιότυπη της ελληνικής και υπάγεται στις επιστημονικές ορολογίες, που απλώς έχουν αντιγράψει την ελληνική τοιαύτη, χωρίς να σημαίνουν κάτι το ιδιαίτερο σε κάθε γλώσσα.

Το στόμφο είναι σύνθετη λέξη, εκ του στόμα + ρ. φημί (=λέγω). Το στόμα εκ του τέμνω >τομή (επί του προσώπου) και σημαίνει την έκφραση κάποιου, όταν το πρόσωπό του παίρνει διάφορες μορφές (τομές) την στιγμή που μιλάει έντονα.

Ο αέναος είναι και πάλι σύνθετη λέξη, εκ του αεί (=πάντα) + ρ. νάω (=είμαι πλήρης, ξεχειλίζω, ρέω) και σημαίνει αυτόν που διατηρείται πάντοτε σε πληρότητα, αυτόν που ρέει συνεχώς.

Ο όλεθρος είναι η τελευταία σύνθετη λέξη του σημερινού άρθρου, εκ του ρ. λύω (=καταστρέφω, διαλύω), που μας έδωσε το ρ. όλλυμι (=καταστρέφω, ερημώνω), προερχόμενο εκ του παρακ. του λύω, λέλυμαι, με τροπή τού προτιθεμένου επιτ. α>ο. Ο-λέλυμαι >όλλυμι. Αν στο όλλυμι προσθέσουμε το ρ. θρέομαι (=ξεφωνίζω, θρηνώ γοερώς, κυρίως επί γυναικών), προερχόμενο εκ του ταράσσω >θράσσω (τ>θ) >θρέομαι (α>ε), παίρνουμε τον ζητούμενο όλεθρο, που σημαίνει την πλήρη καταστροφή, πράγμα που απευχόμαστε να συμβεί στην ταλαίπωρη ανθρωπότητα, εξ αιτίας τών καμωμάτων μιας δράκας ψυχασθενών, που νομίζουν ότι ο κόσμος τούς ανήκει και μπορούν να παίζουν ό,τι παιχνίδι θέλουν εις βάρος του και μπροστά στα μάτια μας.