ΟΙ ΕΠΑΥΛΕΙΣ ΤΟΥ ΗΡΩΔΟΥ ΤΟΥ ΑΤΤΙΚΟΥ (Φ. 1983)

Γράφει - παρουσιάζει ο Θεόδωρος Σαρέλας*

Οι ευγενείς Ρωμαίοι θεωρούσαν απαραίτητο συμπλήρωμα της αστικής τους ζωής στην πρωτεύουσα την έξοδο τους στην εξοχή, γύρω από τον κόλπο της Νεάπολης. Εκεί είχαν τα κτήματα τους με τις άνετες επαύλεις σε απότομα βράχια, δίπλα στη θάλασσα, σε πλαγιές και σε λόφους. Εκεί ζούσαν με διαφορετικό τρόπο διαβάζοντας βιβλία, κάνοντας περιπάτους, θαυμάζοντας τα έργα της ελληνικής τέχνης που είχαν στις ιδιωτικές συλλογές τους. Πιο λαμπρές όμως από όλες τις επαύλεις ήταν οι αυτοκρατορικές και αποτελούσαν το πρότυπο της αρχιτεκτονικής των επαύλεων με κορύφωση την εξοχική κατοικία του Αδριανού, στα Τίβουρα, έξω από τη Ρώμη. Πέντε μεγάλα κτιριακά συγκροτήματα δεμένα χαλαρά μεταξύ τους κάλυπταν μια τεράστια έκταση σ' ένα μαγευτικό τοπίο με χαμηλούς λόφους, άφθονα νερά, πολλά ελιόδεντρα και οπωροφόρα δέντρα.

Ξέχωρα ήταν τα ιδιωτικά ενδιαιτήματα του αυτοκράτορας, οι μεγάλες αίθουσες για συγκεντρώσεις, ο κήπος υποδοχής ξένων επισκεπτών, τα αναπαυτήρια, οι βιβλιοθήκες, η πινακοθήκη, τα γυμνάσια, οι πύργοι πανοραμικής θέας και ο δαίδαλος των υπόγειων στοών, όπου κυκλοφορούσε το προσωπικό δίχως να ενοχλεί τον αυτοκράτορα. Μέσα στην έπαυλη του έστησε ο Αδριανός αυτά που αγάπησε τόσο πολύ στη ζωή του: αντίγραφα αγαλμάτων από του διάσημους Έλληνες καλλιτέχνες, όπως την Αμαζόνα του Φειδία και την Κνιδία Αφροδίτη του Πραξιτέλη, κτίρια που βάφτισε με τα ονόματα του Πρυτανείου, του της Λυκείου, της ακαδημίας και της Ποικίλης Στοάς, και ένα τμήμα του χώρου που ονό-μασε κοιλάδα των Τεμπών.

Με τον Αδριανό είχε την πρώτη τραυματική του εμπειρία ένας δεκαεπτάχρονος νέος από την Αθήνα. Δεν ξέρουμε το λόγο αλλά, όταν στήθηκε μπροστά στον ηγεμόνα της οικουμένης ως επίσημος απεσταλμένος της Αθήνας, έχασε τα λόγια του και δεν μπόρεσε να αρθρώσει λέξη. Ο ίδιος θέλησε να βάλει τέλος στη ζωή του, ενώ ο πάμπλουτος πατέρας του στην Αθήνα αναθεμάτιζε τους δασκάλους του και πετροβολούσε τις προτομές των μεγάλων ρητόρων.

Ο νέος αυτός ήταν ο Ηρώδης ο Αττικός που αργότερα έγινε ένας από τους πιο περιζήτητους σοφιστές. Στη ζωή του είδε πολλές φορές τον αυτοκράτορα και είχε την τύχη να βρεθεί κοντά του στη Ρώμη. Φαίνεται ότι η έπαυλη στα Τίβουρα τον γοήτευσε και τον οδήγησε στη σκέψη να μιμηθεί τον αυτοκράτορα. Οι αρχαίοι μιλούσαν για την εκπληκτική έπαυλη του στην Κηφισιά όπου δίδασκε και φιλοξενούσε έναν ορισμένο αριθμό εκλεκτών μαθητών.

Στην περιοχή που ήταν το μεγάλο πατρικό κτήμα στον Μαραθώνα ο Ηρώδης είχε μια άλλη έπαυλη όπου βρέθηκαν πορτρέτα Ρωμαίων αυτοκρατόρων, το δικό του πορτρέτο και δυο αγάλματα νέων σε αιγυπτιακό σχήμα. Οι γνώσεις μας όμως είναι ιδιαίτερα πλούσιες από μια άλλη βίλα του Ηρώδη, η οποία δεν αναφέρεται από τους αρχαίους συγγραφείς. Ήταν χτισμένη σ' ένα ερημικό και απομακρυσμένο τοπίο στην Κυνουρία του νομού Αρκαδίας. Τα πρώτα ευρήματα είχαν γίνει ήδη κατά την Τουρκοκρατία και είχαν βρει φιλόξενη στέγη στο μοναστήρι της Λουκούς.

Ο Άγγλος συνταγματάρχης W.M. Leake το 1806 είδε εκεί ένα μαρμάρινο σύμπλεγμα που παρίστανε τον Μενέλαο να σηκώνει το νεκρό σώμα του Πατρόκλου από το πεδίο της μάχης. Έναν αιώνα αργότερα ο καθηγητής Κ. Ρωμαίος σε μια τολμηρή μελέτη του πρότεινε με πειστικά επιχειρήματα τον Ηρώδη τον Αττικό ως ιδιοκτήτη της έπαυλης. Τα ευρήματα επιβεβαίωσαν την ταύτιση και ανακάλυψαν ένα μέρος από τη γοητεία του σκηνικού μέσα στο οποίο ζούσε ο ιδιοκτήτης της σαν μικρός αυτοκράτορας και μεγάλος σοφιστής. Εικόνες αυτοκρατόρων δήλωναν την υποταγή στην πολιτειακή τάξη, ενώ το αντίγραφο της Αμαζόνας τουΦειδία, ένα άγαλμα της Αθηνάς και αγάλματα που βρέθηκαν από τον έφορο της περιοχής κ. Θεόδωρο Σπυρόπουλο (Επίκουρο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών) ήταν ένα μέρος από τη συλλογή του Ηρώδη του Αττικού στην έπαυλη αυτή. Ορισμένα από αυτά μαζί με κλασικά πρωτότυπα έργα βρήκαν τη θέση τους ως αριστουργήματα της τέχνης.

Οι γλυπτές συνθέσεις (Συμπλέγματα) που αποκαλύφθηκαν στην έπαυλη του Ηρώδη, όπως εκείνο του Αχιλλέα και της Πενθεσίλειας ή του Μενέλαου και του Πατρόκλου, μπορεί να υπάρχουν ως αντίγραφα σε μουσεία της Ευρώπης, αυτά όμως που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στην Αρκαδία έχουν άλλη αξία και σημασία. Τελικά, η έπαυλη του Ηρώδη Αττικού δείχθηκε πραγματικά μια Γλυπτοθήκη της αρχαίας τέχνης ή όπως είπε ο ανασκαφέας κ. Θ. Σπυρό-πουλος «νέο απόκτημα της τέχνης, του πολιτισμού και του έθνους». Κι όμως, σύμφωνα με πληροφορίες, το τοπικό αρχαιολογικό μουσείο του Άστρους που στέγαζε ευρήματα από την έπαυλη του Ηρώδη Αττικού, παραμένει κλειστό εξαιτίας της ακαταλληλότητας του κτιρίου που δεν πληροί τις προδιαγραφές ασφαλείας. Αποτέλεσμα, τα ευρήματα να βρίσκονται διασκορπισμένα στην Τρίπολη, στην Αθήνα ή και στο υπόγειο του επισφαλούς κτηρίου και να διατρέχουν απρόβλεπτους κινδύνους. Συνεπώς, το Υπουργείο Πολιτισμού επιβάλλεται να μεριμνήσει για την ανέγερση νέου αρχαιολογικού μουσείου εγγύς του αρχαιολογικού χώρου, ώστε να αποκομίζει ο επισκέπτης πλήρη εικόνα από την συγκεκριμένη επίσκεψη του.