Ελένη Γλύκατζη-Αρβερέλ: «Η παιδεία ξεκινά από την οικογένεια και είναι το μόνο αντίδοτο στην κρίση» (Φ. 1983)
Του Περικλή Καπνιστή*
Μια φιλοσοφημένη σκέψη εκφρασμένη με λιτότητα, σαφήνεια και ειδικό βάρος από τα χείλη της μεγάλης Ελληνίδας Βυζαντινολόγου και ιστορικού, μια πρόταση που δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης για την ορθότητα και τη στόχευση στην καρδιά του προβλήματος της παραβατικότητας των ανηλίκων, που τελευταία παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις.
Έτσι ενώ σε προηγούμενο δημοσίευμά μου είχα υποσχεθεί εκτενέστερη προσέγγιση του θέματος, έχοντας αποδώσει ένα μεγάλο ποσοστό των γενεσιουργών αιτίων στην παγκοσμιοποίηση, σήμερα θα ασχοληθώ μονομερώς με την «παιδεία», αποδίδοντας ένα μικρό φόρο τιμής στην κ. Αρβερέλ και θα σταθώ στην φράση της που χρησιμοποίησα ως τίτλο του άρθρου.
Προκειμένου να τεκμηριώσω την σημαντικότητα αυτής της φράσης, θα πρέπει θα πρέπει πρώτα να ξεδιαλύνουμε την διαφορετικότητα των εννοιών παιδεία και εκπαίδευση που για πολλούς ή αποτελούν ένα και το αυτό ή συγκεχυμένη μείξη τους, χωρίς σαφή ή υπαρκτά όρια. Έτσι θα μας δοθεί η ευκαιρία σε επόμενο άρθρο να μιλήσουμε αποκλειστικά για την παιδεία στην οικογένεια. Παρότι υπάρχουν πολλοί δυνατοί τρόποι προς τούτο, θα επιλέξω τον συντομότερο και σαφέστερο ίσως, που είναι ο Πλατωνικός και ως εκ τούτου λιγότερο αμφισβητήσιμος.
Για να στηρίξει λοιπόν αυτόν τον διαχωρισμό ο Πλάτων, θεωρεί πως η συσσώρευση γνώσεων δεν είναι αρκετή για την ολοκλήρωση της προσωπικότητος του ατόμου, αλλά χρειάζεται να μάθει να σκέφτεται σωστά, αλλιώς δεν μπορεί να ξεχωρίσει το δίκαιο από το άδικο, με λίγα λόγια πρέπει να ζει με γνώμονα την αρετή, που δεν είναι οπωσδήποτε προϊόν μάθησης. Κοντολογίς με την παιδεία διαμορφώνεται ο χαρακτήρας, υποβοηθείται η συνετή συμπεριφορά και η απόκτηση ήθους. Δεν θα ήταν επομένως υπερβολή να ειπωθεί πως με την παιδεία, που τροφοδοτεί την κριτική σκέψη, γίνεται ευδιάκριτη η πνευματική και κοινωνική ανωτερότητα του ατόμου σε σχέση μ’ εκείνον που διαθέτει ως μοναδικό προσόν την εκπαίδευση. Αυτό φυσικά όταν αυτή περιορίζεται στην συσσωρευμένη απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων, που μπορεί να το βοηθήσουν στο εργασιακό περιβάλλον τεχνικά, μισθολογικά και ιεραρχικά, ποτέ όμως στην αξιολογική κλίμακα της ανθρωπιάς, όπου πάντα θα υπολείπεται.
Αν για παράδειγμα συγκρίναμε στον χώρο της εκπαίδευσης λυκειακού επιπέδου δύο καθηγητές της ίδιας ειδικότητας, που αποφοίτησαν ταυτόχρονα από το ίδιο Πανεπιστήμιο και επομένως του αυτού γνωστικού επιπέδου και του αυτού αντικειμένου διδασκαλίας, όπου ο ένας είναι αυστηρά προσηλωμένος στην τυπική μεταφορά γνώσεων στους μαθητές του, ενώ ο άλλος πέραν της ψυχρής μεταφοράς γνώσης, ασχολείται και με την εξατομίκευση των αναγκών των μαθητών του. Από την σύγκριση διαπιστώνεται ότι η πρόσληψη και αφομοίωση της γνώσης στη 2η περίπτωση είναι ευκολότερη και πιο αποτελεσματική, γιατί όχι μόνο είναι προσαρμοσμένη στην ικανότητα αντίληψης του κάθε μαθητή, αλλά και στην συναισθηματική και κοινωνική του ιδιαιτερότητα, η προσέγγιση της οποίας ενεργοποιεί αδρανείς δυνάμεις που αυξάνουν την απόδοση σε απρόβλεπτο βαθμό. Η διαφορά προφανώς έγκειται στο ότι ο 1ος απλώς μεταφέρει γνώση, ενώ ο 2ος δίνοντας έμπρακτα μαθήματα παιδείας, συμπληρώνει κενά οικογενειακής και κοινωνικής ελλειμματικής διαπαιδαγώγησης.
Στην μικρή ιστορία που παραθέτω παρακάτω, φαίνεται η αποτελεσματική δύναμη του παραδείγματος όταν ο δάσκαλος υπηρετεί σωστά τον ρόλο του παιδαγωγού.
Ένας νεαρός κύριος συναντά έναν ηλικιωμένο.
-Με θυμάστε;
-Όχι.
-Υπήρξα μαθητής σας.
-Τι κάνεις; Με τι ασχολείσαι;
-Έγινα κι εγώ καθηγητής.
-Κρίνεις ότι είσαι καλός στη δουλειά σου;
-Η αλήθεια είναι πως ναι. Εσείς με εμπνεύσατε και ήθελα να σας μοιάσω.
-Θα ήθελες να μου πεις κάτι περισσότερο γι’αυτό αν δεν σου κάνει κόπο;
-Βεβαίως μετά χαράς: κάποια μέρα ένας συμμαθητής μου – που ήταν και φίλος μου – ήλθε στην τάξη και μου έδειξε ένα πανέμορφο καινούργιο ρολόι που είχε στην τσέπη του. Δεν άντεξα στον πειρασμό και κάποια στιγμή τού το έκλεψα. Σε λίγο, αντιλήφθηκε ότι το ρολόι έλειπε από την τσέπη του και αμέσως ενημέρωσε τον καθηγητή που μας δίδασκε εκείνη την στιγμή στην τάξη και ήσασταν εσείς. Εσείς, λοιπόν, απευθυνθήκατε στην τάξη και είπατε:
– Κατά την διάρκεια του τρέχοντος μαθήματος εκλάπη το ρολόι κάποιου συμμαθητή σας. Όποιος το πήρε, παρακαλώ να το επιστρέψει αμέσως. Ντράπηκα τόσο πολύ την ταπείνωση μπροστά στους συμμαθητές μου, που δεν τόλμησα να αποκαλυφθώ. Έπειτα εσείς κλείσατε την πόρτα, είπατε σε όλους να σταθούμε όρθιοι στραμμένοι προς τον τοίχο με κλειστά τα μάτια για να μην δούμε τον ένοχο και αρχίσατε να ψάχνετε τις τσέπες μας. Όταν φτάσατε σε μένα, το βρήκατε στην τσέπη μου και το πήρατε. Όμως συνεχίσατε το ψάξιμο στις τσέπες όλων και όταν τελειώσατε, μας είπατε: «Και τώρα, μπορείτε να ανοίξετε τα μάτια σας όλοι. Το ρολόι βρέθηκε!».
Δεν αναφέρατε ποτέ το όνομά μου στην τάξη , ούτε μου σχολιάσατε ποτέ το περιστατικό σε προσωπικό επίπεδο. Το αναμενόμενο θα ήταν να με επιπλήξετε και να μου κάνετε κατήχηση, αλλά τίποτε από αυτά δεν συνέβη. Εκείνη την ημέρα σώσατε την αξιοπρέπειά μου για πάντα. Εκείνη ήταν η πιο ντροπιαστική μέρα της ζωής μου και μου δώσατε με τον τρόπο σας ένα ηχηρό μάθημα ανθρωπιάς, αλλά κυρίως με εμπνεύσατε να γίνω εκπαιδευτικός.
-Θυμηθήκατε τώρα το περιστατικό κ. Καθηγητά;
-Ναι, ακούγοντάς σε, τα θυμήθηκα όλα. Αλλά υπάρχει κάτι που δεν θυμάμαι και αυτό είσαι εσύ, γιατί κι εγώ είχα τα μάτια μου κλειστά όταν σας έψαχνα όλους.
Μια ιστορία που διδάσκει σε μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς ότι καλός δάσκαλος δεν είναι μόνο εκείνος που μεταδίδει και μεταφέρει γνώσεις, αλλά και εκείνος που εκπέμπει ευγένεια, σεβασμό και αξιοπρέπεια και γίνεται παράδειγμα. Κι’ αυτό λέγεται «παιδεία» σε αντιδιαστολή με τη γνώση, που είναι ταυτισμένη με την «εκπαίδευση».
Έχοντας διαχωρίσει νομίζω σαφώς τις έννοιες παιδεία-εκπαίδευση, θα μιλήσουμε αναλυτικότερα για την παιδεία στην οικογένεια, που είναι και το βασικό θέμα μας.
*Ο κ. Περικλής Καπνιστής
είναι Εκπαιδευτικός - Γεωπόνος από την Κόρινθο
Αφήστε ένα σχόλιο