Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1981)

 

Λέξεις της επικαιρότητος – 113

 

 

      Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Διάγουμε ήδη την Μ. Εβδομάδα, κατά την οποία, σύμφωνα με την χριστιανική θρησκεία, περιγράφεται η πορεία του Ιησού προς το εκούσιο πάθος, την Σταύρωση και μετέπειτα την «λαμπροφόρο Ανάστασή» Του.

Πολλές κι όμορφες λέξεις χρησιμοποιούνται τόσο στους ύμνους, που ακούγονται την περίοδο αυτή, όσο και στα ευαγγελικά κείμενα.

Σταχυολόγησα, λοιπόν, μερικές κομβικές και τις παρουσιάζω σήμερα, ξεκινώντας από το «εκούσιο πάθος», την θέληση, δηλ. του Ιησού να βιώσει μαρτύρια, σταυρική θυσία, θάνατο.

Το πάθος προέρχεται εκ του ρ. πάσχω (=δέχομαι πλήγμα από έξω, υποφέρω, τιμωρούμαι, είμαι ευαίσθητος) και πρόκειται για σύνθεση δύο ρημάτων, του ηχομιμητικού πατάσσω (=χτυπώ, επιπίπτω, ρίζα πα-) + έχω (ρίζα του απαρεμφάτου αορίστου, σχ-ειν). Όπως αντιλαμβάνεστε για την ρίζα του πάθους χρησιμοποιείται ο αόρ. β΄, έ-παθ-ον.

Οι ευρωπαϊκές γλώσσες χρησιμοποιούν επακριβώς την ελληνική ρίζα (οι Λάκωνες το έλεγαν πάσορ) για να εκφράσουν το δικό τους πάθος. Εντεύθεν οι Λατίνοι passio, οι Γάλλοι passion, οι Ιταλοί passione αλλά και patema (=πάθημα), οι Ισπανοί pasión, οι Άγγλοι passion, και οι Γερμανοί Passion.

 

Η ετυμολογική διαδρομή του εκούσιος είναι άκρως ενδιαφέρουσα. Ξεκινάμε με το ρ. βάζω (=ομιλώ, λέγω), το οποίο αποτελεί σύνθεση δύο ρημάτων, του φημί και του άγω. Ένα εκ των θεμάτων-ριζών του φημί είναι το φα-, το οποίο, με φ>β, γίνεται βα-. Από το άγω δανειζόμαστε την ρίζα τού μέλλοντος, αξ- (=άγω>άξω), που στο παράγωγο επίθετο ακ-τός γίνεται ακ-. Έτσι, δημιουργείται το ρήμα βακέω. Αν προτάξουμε το στερητ. α έχουμε το αβακέω (=είμαι άλαλος, δεν έχω φωνή). Α-βακέω >βακέω >ακέω, με το β να γίνεται δασεία, >εκών, με α>ε, που σημαίνει αυτόν που έχει τους δικούς του λόγους, την δική του θέληση. Εκ του εκών ο εκούσιος.

 

Οι ευρωπαϊκές γλώσσες για την έννοια του εκουσίου χρησιμοποιούν την ελληνική ρίζα, βόλομαι, βούλομαι (=θέλω, επιθυμώ). Στην αιολική διάλεκτο βόλλα είναι η βουλή (=επιθυμία). Οι Λατίνοι νοlο (=βούλομαι), οι Γάλλοι vouloir (=επιθυμώ) και volontaire (=εθελοντής), οι Ιταλοί αντιστοίχως volere & volontario, οι Ισπανοί quero (εκ του quis=τις;) & voluntario, οι Άγγλοι will & volunteer, και οι Γερμανοί wollen & wählen.

 

Κατά την ακολουθία τής Σταύρωσης ακούμε για τους στρατιώτες, που έδωσαν στον σταυρωμένο Ιησού να πιει «χολήν και όξος». Η χολή ονομάστηκε έτσι για το πρασινοκίτρινο ή υποπράσινο ή ασπροπράσινο χρώμα που έχει. Η ρίζα της είναι η λέξη ωχρός, που προέρχεται από το επιφώνημα ω (δηλώνει άλγος, έκπληξη, φόβο) + χρως, χρόα (=χρώμα).

Ο ωχρός, με ρ>λ, γίνεται χλόος >χλους >χλόη και με λο>ολ γίνεται χολή.

Για την χολή οι ευρωπαϊκές γλώσσες συνήθως χρησιμοποιούν τις λέξεις bile, bilis… Όταν όμως χρησιμοποιούν σύνθετη λέξη για να εκφράσουν π.χ. ιατρική έννοια, τότε δανείζονται αυτούσια την ελληνική χολή και λένε cholestérol, cholesterol (=χοληστερίνη).

Όταν δεν υπάρχουν σύνθετες λέξεις, χρησιμοποιούν τον χόλο, χολή (=οργή, θυμός) με την έννοια του έντονου εκνευρισμού, της οργής. Οι Λατίνοι λένε cholera (=χολή), οι Γάλλοι colère, οι Ιταλοί collera, οι Ισπανοί cólera, οι Άγγλοι fury (εκ του θηρ), gall (=χολή, λύπη) αλλά και anger, όπως περίπου και οι Γερμανοί Ärger (τα δύο τελευταία εκ του οργή).

Το όξος παράγεται εκ του οξύς, που αναλύεται σε επιτ. ο+ξύω (=ξύνω, κάνω κάτι μυτερό). Επί γεύσεως, το ρήμα σημαίνει δριμύς, ξινός. Στην καθομιλουμένη το λέμε ξίδι.

Για το ξίδι οι ευρωπαϊκές γλώσσες δανείζονται τον ελληνικό οίνο για να πουν vinaigre (Γάλ.), vinagre (Ισπ.), vinegar (Άγγλ.) αλλά και acid (με την γενική έννοια του οξέως) και τον οξύ για να πουν acetum (Λατ.), aceto (Ιταλ.), Essig (Γερμ.).

Τον θάνατο του Ιησού ακολούθησε ο Επιτάφιος Θρήνος.

Επιτάφιος: Επί+θάπτω και εκ της ρίζας του αορίστου, ταφ- (ετάφην), επί-τάφιος, ο επί του τάφου.

Ο θρήνος ετυμολογείται εκ του ρήματος θρέομαι >θράσσω (εκ του ταράσσω, με τ>θ και α>ε), που σημαίνει κράζω μεγαλοφώνως, γοερώς, ξεφωνίζω (κυρίως επί γυναικών), με α>η.

Μαζί με τον θρήνο για τον θάνατο του Ιησού, αφήστε κι ένα δάκρυ να κυλήσει για τον μαρτυρικό λαό του Ιράν, που βάλλεται από τα δολοφονικά στρατεύματα των επιγόνων τών σταυρωτών τού Θεανθρώπου, στην χειρότερή τους όμως μορφή, αυτής των ανθρωπόμορφων κτηνών.

 

Καλή Ανάσταση του νου. Μόνον αυτός θα μας προστατέψει για να μη …λαλήσουμε!!

 

Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.