Θρεπτικά συστατικά των ρεβιθιών και το κάλιο σε σχέση με τη νεφρική λειτουργία (Φ. 1977)

γράφει ο Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης *

Τα ρεβύθια (Cicer arietinum L.) αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά όσπρια της παραδοσιακής μεσογειακής διατροφής και χαρακτηρίζονται από υψηλή θρεπτική αξία. Η κατανάλωσή τους έχει συσχετιστεί με οφέλη για την υγεία, λόγω της περιεκτικότητάς τους σε πρωτεΐνες φυτικής προέλευσης, σύνθετους υδατάνθρακες, φυτικές ίνες, βιταμίνες και ανόργανα στοιχεία [1,2].

Από διατροφικής άποψης, τα βρασμένα ρεβύθια παρέχουν περίπου 160 kcal ανά 100 g τροφίμου. Η περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη κυμαίνεται περίπου στα 8–9 g/100 g, γεγονός που τα καθιστά σημαντική πηγή φυτικής πρωτεΐνης, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς όπου η κατανάλωση ζωικών προϊόντων είναι περιορισμένη [1,2]. Παράλληλα, περιέχουν περίπου 27 g υδατανθράκων και 7–8 g φυτικών ινών ανά 100 g, οι οποίες συμβάλλουν στη βελτίωση της λειτουργίας του γαστρεντερικού συστήματος και στη ρύθμιση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα [2].

Η περιεκτικότητα σε λιπαρά είναι σχετικά χαμηλή (περίπου 2–3 g/100 g), ενώ τα λιπίδια που περιέχονται είναι κυρίως ακόρεστα λιπαρά οξέα, τα οποία σχετίζονται με θετικές επιδράσεις στην καρδιαγγειακή υγεία [1]. Επιπλέον, τα ρεβύθια παρουσιάζουν χαμηλό έως μέτριο γλυκαιμικό δείκτη, γεγονός που τα καθιστά κατάλληλη επιλογή για δίαιτες που στοχεύουν στον έλεγχο του σακχάρου στο αίμα [2].

Όσον αφορά τα μικροθρεπτικά συστατικά, τα ρεβύθια αποτελούν καλή πηγή βιταμινών του συμπλέγματος Β, ιδιαίτερα φυλλικού οξέος (βιταμίνη Β9), βιταμίνης Β6 και θειαμίνης (Β1), οι οποίες είναι απαραίτητες για τον μεταβολισμό των θρεπτικών συστατικών και τη σωστή λειτουργία του νευρικού συστήματος [1,3]. Παράλληλα, περιέχουν σημαντικές ποσότητες ανόργανων στοιχείων, όπως σίδηρο, μαγνήσιο, κάλιο, φώσφορο, ασβέστιο και ψευδάργυρο, που συμβάλλουν σε πολλαπλές φυσιολογικές λειτουργίες του οργανισμού, συμπεριλαμβανομένης της αιμοποίησης, της οστικής υγείας και της λειτουργίας των ενζύμων [1,2].

Επιπρόσθετα, τα ρεβύθια περιέχουν βιοδραστικές ενώσεις και φυτοχημικά συστατικά με αντιοξειδωτική δράση, τα οποία έχουν συσχετιστεί με πιθανή προστατευτική επίδραση έναντι χρόνιων νοσημάτων, όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα και ο σακχαρώδης διαβήτης [3–5].

Συνολικά, λόγω της ισορροπημένης σύνθεσης μακροθρεπτικών και μικροθρεπτικών συστατικών, τα ρεβύθια αποτελούν σημαντικό στοιχείο μιας υγιεινής και ισορροπημένης διατροφής και συμβάλλουν στην πρόληψη και διαχείριση διαφόρων μεταβολικών διαταραχών [1,2].

Το κάλιο των ρεβιθιών και η σχέση του με τη νεφρική λειτουργία

Το ερώτημα για το κάλιο των ρεβιθιών είναι σημαντικό, γιατί η σχέση καλίου και νεφρικής λειτουργίας εξαρτάται κυρίως από το στάδιο της νεφρικής νόσου.

Σε άτομα με φυσιολογική νεφρική λειτουργία

Σε υγιή άτομα, το κάλιο που περιέχεται στα ρεβύθια δεν επιβαρύνει τους νεφρούς. Αντίθετα, η επαρκής πρόσληψη καλίου από φυτικές τροφές μπορεί να έχει προστατευτική δράση:

* συμβάλλει στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης

* μειώνει την αγγειακή δυσλειτουργία

* υποστηρίζει τη νεφρική αιμοδυναμική

Διατροφικά πρότυπα πλούσια σε φυτικές τροφές και κάλιο, όπως η μεσογειακή και η DASH δίαιτα, [Η DASH Diet είναι ένα διατροφικό πρόγραμμα που δημιουργήθηκε για να βοηθήσει κυρίως στη μείωση της αρτηριακής πίεσης. Το όνομα DASH προέρχεται από τα αρχικά Dietary Approaches to Stop Hypertension (Διατροφικές προσεγγίσεις για τη διακοπή της υπέρτασης)] έχουν συσχετισθεί με χαμηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης χρόνιας νεφρικής νόσου και καλύτερο έλεγχο της υπέρτασης [6–8].

Τα ρεβίθια περιέχουν περίπου 290–350 mg καλίου ανά 100 g μαγειρεμένου προϊόντος, ποσότητα που θεωρείται μέτρια για φυτικό τρόφιμο [1].

2.Σε πρώιμα στάδια χρόνιας νεφρικής νόσου

Σε στάδια CKD 1–3, οι περισσότεροι ασθενείς εξακολουθούν να αποβάλλουν επαρκώς το κάλιο. Τα στάδια CKD 1–3 αναφέρονται στα πρώτα στάδια της Chronic Kidney Disease (Χρόνια Νεφρική Νόσος), κατά τα οποία οι νεφροί αρχίζουν να χάνουν σταδιακά μέρος της λειτουργίας τους. Η ταξινόμηση γίνεται κυρίως με βάση τον δείκτη Estimated Glomerular Filtration Rate (eGFR), δηλαδή το πόσο αποτελεσματικά φιλτράρουν οι νεφροί το αίμα.

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι:

* οι φυτικές πηγές καλίου δεν αυξάνουν τόσο εύκολα το κάλιο στο αίμα όσο οι επεξεργασμένες τροφές

* οι φυτικές τροφές περιέχουν ίνες και οργανικά ανιόντα που μειώνουν την καθαρή απορρόφηση καλίου

Για τον λόγο αυτό, πολλά σύγχρονα νεφρολογικά πρωτόκολλα δεν αποκλείουν τα όσπρια στα πρώιμα στάδια της νόσου, αλλά προτείνουν ελεγχόμενη κατανάλωση [7–9].

3.Σε προχωρημένη νεφρική ανεπάρκεια

Το πρόβλημα εμφανίζεται κυρίως σε:

* CKD στάδιο 4–5

* Ασθενείς σε αιμοκάθαρση

* Άτομα με υπερκαλιαιμία

Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι νεφροί δεν μπορούν να αποβάλουν επαρκώς το κάλιο και μπορεί να εμφανιστεί υπερκαλιαιμία, η οποία είναι δυνητικά επικίνδυνη για την καρδιακή λειτουργία. Τότε απαιτείται:

* περιορισμός τροφών υψηλών σε κάλιο

* προσαρμογή της κατανάλωσης οσπρίων

* ειδική διατροφική καθοδήγηση από νεφρολόγο ή διαιτολόγο [9,10].

4.Μαγειρικές τεχνικές μείωσης καλίου

Το κάλιο των οσπρίων μπορεί να μειωθεί με απλές μαγειρικές τεχνικές:

* Μούλιασμα 8–12 ώρες

* Αλλαγή του νερού μουλιάσματος

* Βράσιμο σε νέο νερό

Η διαδικασία αυτή μπορεί να μειώσει το κάλιο κατά 30–50%, γεγονός που επιτρέπει την ασφαλέστερη κατανάλωσή τους ακόμη και σε άτομα με νεφρική νόσο υπό ιατρική παρακολούθηση [10].

Τα ρεβύθια περιέχουν όλα τα απαραίτητα αμινοξέα;

Τα ρεβύθια (Cicer arietinum) είναι μια σημαντική πηγή πρωτεΐνης φυτικής προέλευσης, αλλά δεν περιέχουν όλα τα απαραίτητα αμινοξέα σε πλήρη αναλογία για τον άνθρωπο. Συγκεκριμένα, ενώ είναι πλούσια σε λυσίνη, είναι σχετικά φτωχά σε μεθειονίνη και κυστεΐνη, τα οποία είναι απαραίτητα αμινοξέα για τον οργανισμό [11]. Αυτό σημαίνει ότι για να παρέχουν πλήρη πρωτεΐνη, τα ρεβύθια πρέπει να συνδυάζονται με άλλες πηγές πρωτεΐνης που περιέχουν αυτά τα αμινοξέα, όπως δημητριακά (π.χ. ρύζι ή σιτάρι) [12]. Ωστόσο, σε συνολική διατροφή με ποικιλία φυτικών τροφών, τα ρεβύθια συμβάλλουν σημαντικά στην κάλυψη των αναγκών σε απαραίτητα αμινοξέα [13].

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

US Department of Agriculture. FoodData Central: Chickpeas, mature seeds, cooked, boiled, without salt. Washington (DC): USDA; 2019.
Wallace TC, Murray R, Zelman KM. The nutritional value and health benefits of chickpeas and hummus. Nutrients. 2016;8(12):766.
Jukanti AK, Gaur PM, Gowda CLL, Chibbar RN. Nutritional quality and health benefits of chickpea (Cicer arietinum L.): a review. Br J Nutr. 2012;108(S1):S11–S26.
Ghribi AM, Sila A, Przybylski R, Nedjar-Arroume N, Makhlouf I, Blecker C. Chickpea proteins and derived peptides: bioactivities and health effects. Front Nutr. 2023;10:1218468.
Xu L, Li B, Hong Y. Antioxidant peptides derived from food proteins: mechanisms and applications. Trends Food Sci Technol. 2022;124:73–85.
Mirmiran P, Bahadoran Z, Azizi F. Dietary potassium and the risk of chronic kidney disease. Nutrients. 2022;14:285.
Joshi S, McMacken M, Kalantar-Zadeh K. Plant-based diets for kidney disease: a guide for clinicians. Am J Kidney Dis. 2023;81(3):389–401.
Bahadoran Z, Mirmiran P, Azizi F. Plant-based diet and kidney function: epidemiological evidence. J Ren Nutr. 2024;34(2):125–132.
Cupisti A, Brunori G, Di Iorio BR. Nutritional treatment of advanced CKD: twenty consensus statements. J Nephrol. 2023;36:1259–1273.
Picard K. Potassium management in chronic kidney disease: dietary considerations. J Ren Nutr. 2022;32(3):309–315.
Mangels R. Protein quality and vegetarian diets. Am J Clin Nutr. 2001;73(5 Suppl): 583S–588S.
FAO/WHO/UNU Expert Consultation. Protein and amino acid requirements in human nutrition. Geneva: World Health Organization; 2007.
Messina M. Insights gained from 20 years of soy research. J Nutr. 2010;140(12): 2289S–2295S.

*Δρ.Δημήτριος Ν. Γκέλης
Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος
Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Συγγραφέας, Ιατρικός Ερευνητής