ΜΕ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ (Φ. 1955)

 

 

 

 

     Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

Σκέψεις για τον φόβο, την πρόοδο και την ευθύνη στην Ελλάδα

 

Στον πυρήνα του βιβλίου Factfulness αναδύεται η πλέον απλή αλλά επαναστατική ιδέα: ο κόσμος δεν είναι τόσο σκοτεινός όσο τον αισθανόμαστε. Ο Hans Rosling και οι συνεργάτες του κατέρριψαν ένα επίμονο και διαδεδομένο χαρακτηριστικό της σύγχρονης σκέψης, τις ενστικτώδεις αφηγήσεις που παραμορφώνουν την πραγματικότητα. Τα δέκα «ενστικτώδη» χαρακτηριστικά που περιγράφει, από το ένστικτο του χάσματος έως αυτό της αρνητικότητας, δεν είναι απλώς θεωρητικά εργαλεία. Είναι καθρέφτες που μας δείχνουν γιατί φοβόμαστε, γιατί υπερβάλλουμε και γιατί χάνουμε την προοπτική μας.

Για εμάς στην Ελλάδα, αυτή η έκκληση για σαφήνεια έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η δημόσια συζήτηση συχνά καθοδηγείται από ακραίες απόψεις: οικονομική κατάρρευση έναντι θαυματουργής ανάπτυξης, οι ξένοι ως απειλή ή σωτήρες, οι κυβερνήσεις ως πανάκεια ή συνωμοσία. Το βιβλίο στοχεύει να καλλιεργήσει μια διαφορετική ηθική: όχι τυφλή αισιοδοξία, αλλά μια στάση που αναγνωρίζει την πρόοδο (στην υγεία, το προσδόκιμο ζωής, τη μείωση της φτώχειας) ενώ παραμένει προσηλωμένη στις προκλήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν.

Το βαθύτερο δίδαγμα είναι τόσο πολιτικό όσο και πολιτισμικό. Η δημοσιογραφία πρέπει να επιστρέψει στην αριθμητική ακρίβεια και τη συγκριτική ανάλυση: σε σύγκριση με τι, πότε και πώς; Οι πολιτικοί πρέπει να ανταποκρίνονται στη ρητορική που βασίζεται στον φόβο με συγκεκριμένες πολιτικές, όχι με αυξήσεις πληρωμών στα γραφεία Τύπου και τους επικοινωνιολόγους. Από την άλλη, οι πολίτες πρέπει να μάθουν να ρωτούν «τι δείχνουν τα δεδομένα;» αντί για «τι μου λέει το ένστικτό μου;».

Η αναγνώριση της προόδου εμπνέει υπευθυνότητα: βλέποντας τι έχει βελτιωθεί, μπορούμε να στοχεύσουμε πιο έξυπνα τις ανισότητες που εξακολουθούν να υφίστανται. Για παράδειγμα, η βελτίωση των δεικτών υγείας δεν εξαλείφει τις αδυναμίες των νοσοκομείων μας ή την ανάγκη για δημόσιες επενδύσεις, αλλά αποδεικνύει ότι οι επενδύσεις αποδίδουν και ότι αξίζει να συνεχιστούν.

Πιο συγκεκριμένα, πρέπει να καλλιεργήσουμε μια δημόσια «ικανότητα αμφισβήτησης»: να ρωτάμε για τις τάσεις αντί για στιγμιότυπα, για τις αναλογίες αντί για ακατέργαστα στοιχεία, και πάντα για την πηγή και την αξιοπιστία των πληροφοριών. Χρειαζόμαστε σχολεία που διδάσκουν στατιστική συλλογιστική, μέσα ενημέρωσης που προτιμούν το ρεαλιστικό πλαίσιο από τη δραματοποίηση και πολιτικούς που αναλαμβάνουν την ευθύνη να εξηγούν τις επιλογές τους με αριθμούς.

Η αλήθεια δεν είναι ποτέ ουδέτερη· διαμορφώνεται από τον τρόπο με τον οποίο ερευνούμε. Αν, στην Ελλάδα, επιλέξουμε να βλέπουμε τον κόσμο με «ρεαλιστικά» μάτια, οι συζητήσεις μας θα γίνουν πιο ήρεμες, πιο παραγωγικές και, το πιο σημαντικό, πιο ανθρώπινες.

Ο ρεαλισμός είναι, τελικά, ένα μάθημα ταπεινότητας απέναντι στις ενστικτώδεις ιστορίες μας και ένα μάθημα ελευθερίας, καθώς μόλις απελευθερώσουμε το μυαλό μας από τους μύθους, μπορούμε να δράσουμε με μεγαλύτερη εστίαση και αποτελεσματικότητα. Στη σημερινή Ελλάδα, όπου οι πληροφορίες συχνά μετατρέπονται σε θόρυβο, το βιβλίο μας υπενθυμίζει ότι το πρώτο βήμα προς την αλλαγή είναι η σωστή παρατήρηση. Με δεδομένα, όχι με φόβο, μπορούμε να δημιουργήσουμε πολιτικές που λειτουργούν και να προωθήσουμε έναν δημόσιο διάλογο που πραγματικά συμβάλλει στην εξέλιξη.

 

 

*O Ευάγγελος Δ. Κόκκινος, ο νεότερος, είναι δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και τελειόφοιτος Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών επιστημών στο Αγγλικό πανεπιστήμιο του Derby.