Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ.1954)
Η ΜΑΓΕΙΑ ΤΗΣ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ
Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*
Περί Μουσών. Συνέχεια από το προηγούμενο.
Στο φύλλο αυτό θα γίνει αναφορά και ετυμολόγηση των θυγατέρων τής Μνημοσύνης, των 9 Μουσών, ξεκινώντας από την Κλειώ, την Μούσα τής Ιστορίας.
Το όνομά της ετυμολογείται εκ του ρ. καλέω-ώ, που έδωσε ένα άλλο ρήμα, το κλέω, κλείω, από το θέμα τού παρακειμένου τού οποίου προέκυψε το κλέος (=δόξα, φήμη) και η Κλειώ. Καλέ-ω, κε-κλέ-ακα >κλέω, κλείω >Κλειώ.
Όπως έχει πολλάκις τονιστεί και αποδειχθεί μέσω τής ετυμολογίας, τα αρχαιοελληνικά ονόματα είχαν άμεση σχέση με αυτό που αντιπροσώπευαν. Η Κλειώ, λοιπόν, ως Μούσα τής Ιστορίας, περιέγραφε το κλέος, την δόξα, την φήμη που συνόδευε τους ήρωες των Επών, των Επών που ιστορούσαν τα κατορθώματα γενναίων ανδρών, με ένα πολύ όμορφο «σενάριο» να συνοδεύει την στιχουργική πλοκή τών επιφανών ποιητών, με προεξάρχοντα τον Όμηρο.
Η Μούσα της Μουσικής και της Λυρικής Ποίησης ήταν η Ευτέρπη. Εκ του ρ. δρέπω (=κόβω, συλλέγω, κτώμαι, κατέχω), με δ>τ και π>φ, προήλθε το τρέφω (=περιποιούμαι) και εξ αυτού, με ρε>ερ και φ>π, το τέρπω, που στον Όμηρο έχει την έννοια του χορταίνω. Το τέρπω όμως σημαίνει και ευφραίνω, χαροποιώ, απολαύω. Η Ευ-τέρπη, λοιπόν, ήταν αυτή που δια της Μουσικής και ιδιαιτέρως της Λυρικής Ποίησης, έδινε μεγάλη χαρά (ευ) σ’ αυτούς που αγαπούσαν αυτό το είδος αλλά και σε κάθε άλλον, που τύχαινε να το ακούει.
Ιδίας ετυμολογίας είναι και η Τερψιχόρη, η Μούσα της Όρχησης και του Χορού, του σημαντικού αυτού πυλώνα τού Αρχαίου Δράματος. Τέρπω+χορός = Τερψιχόρη, η τέρψις, η απόλαυσις δια του Χορού και της Όρχησης.
Η Μούσα της Τραγωδίας ήταν η Μελπομένη, εκ του μέλος (=μέρος του σώματος, κάθε άτομο ομάδας, άσμα, ήχος, μελωδία, μουσική, ο τόνος ενός μουσικού οργάνου, διότι αυτό συνίσταται εκ συναρμογής μερών). Το δεύτερο συνθετικό πιθανολογώ είναι το μένος, εκ του μαίνομαι, ρήμα που είχε ιδιαίτερη σημασία μέσα στην τραγωδία (όρα Μαινάδες).
Η Πολύμνια ήταν η Μούσα της Ιερής Ποίησης και των Ύμνων γενικότερα. Όπως αντιλαμβάνεστε, δεν ήταν γενικώς προστάτις της Ποίησης αλλά της Ιερής τοιαύτης. Άλλωστε, μέχρι τώρα είδαμε την Κλειώ να προστατεύει την Επική Ποίηση και την Ευτέρπη την Λυρική. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε πως με τον όρο «Ιερή» θεωρούσαν την γνώση που δεν ήταν για πολλούς αλλά για μυημένους, για όσους, ας πούμε, επελέγοντο να λάβουν μέρος στα περίφημα Μυστήρια και να μεταλαμπαδεύσουν και διαιωνίσουν την γνώση. Πολύς+ύμνος = Πολύμνια.
Η Καλλιόπη, εκ του θέματος καλλ-, του συγκριτικού και υπερθετικού βαθμού τού καλός + όψ-οπός (=φωνή) ήταν η Μούσα της Επικής Ποίησης, η καθ’ ύλην «αρμόδια» για την καταγραφή τών ηρωικών κατορθωμάτων και των σημαντικών ιστορικών γεγονότων, που με την μορφή τού μύθου περιγράφονταν μέσα στα Έπη. Ήταν αυτή την οποία επικαλέστηκε ο Όμηρος να του δώσει την φώτιση και την γνώση, να του ιστορήσει με ακρίβεια τα όσα έπραξε ο πολυθρύλητος ήρωας της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, Οδυσσέας, και που ο ίδιος κατέγραψε τόσο όμορφα. Και είναι σίγουρο πως με τόσο ωραία φωνή που διέθετε, θα απέδιδε την μουσική τών στίχων με μεγάλη γλυκύτητα και τελειότητα, που αρμόζει σε Θεά.
Η Θάλεια ήταν η μούσα τής Κωμωδίας και της Βουκολικής Ποίησης. Η ετυμολογία τού ονόματός της είναι και πάλι το ρήμα τρέφω, με θαυμαστές και εύπλαστες, όπως πάντα, γλωσσικές μεταπλάσεις. Τρέφω, πρκμ. τέ-θρα-μμαι και με θρα >θαρ (ρα>αρ) και θαρ >θαλ (ρ>λ), προήλθε η Θάλεια. Και για να μην απορείτε με τον συσχετισμό τού τρέφω με το θάλλω-θάλος, οι έννοιες του θάλος ταυτίζονται μ’ αυτές τού τρέφω, δηλ. κάνω κάτι να αυξήσει, να μεγαλώσει, ανατρέφω, βόσκω, παράγω, είμαι πλήρης (θάλλω).
Όπως βλέπετε, άλλη μια Μούσα «ασχολείται» και προστατεύει την καλλιτεχνική δημιουργία, που έχει σχέση με την φυσική ροπή τών ανθρώπων προς το κέφι, την ευωχία, αλλά και την πρωτογενή δημιουργία. Προστατεύοντας την βουκολική ποίηση, δηλ. τα σημερινά δημοτικά τραγούδια, έθεσε αργότερα υπό την προστασία της την Κωμωδία, την απόλυτη έκφραση της χαράς και της διασκέδασης, ουσιαστικώς αυθόρμητο δημιούργημα της υπαίθρου, των βουκόλων, των εργατών τής γης.
Τι να πούμε για την Ερατώ; Τα λέει όλα το όνομά της. Η Μούσα της Ερωτικής Ποίησης. Έρως: η γενεσιουργός αιτία της δημιουργίας του σύμπαντος, κατά τους Ορφικούς. Η ετυμολογία της ανάγεται στο ρ. ρύομαι ή ερύομαι (=σύρω προς τον εαυτό μου, έλκομαι, λυτρώνω, σώζω, φυλάω, αποκρούω), το οποίο με υ>α έδωσε το ρ. έραμαι, που σημαίνει είμαι ερωτευμένος, επιθυμώ σφοδρώς, αλλά έδωσε και την Ερατώ μας, την …προστάτιδά μας (χειροκροτείστε, παρακαλώ, οι απανταχού ερωτευμένοι!!).
Η Ουρανία, τέλος, είναι η Μούσα της Αστρονομίας, ενός τεραστίου κεφαλαίου τής αρχαιοελληνικής Γνώσης, με απόψεις και καταγραφές, που ακόμα και σήμερα προκαλούν θαυμασμό, για το πού τα βρήκαν αυτά οι αρχαίοι πρόγονοί μας, σε εποχές με νηπιακά μέσα παρατήρησης και υπολογισμού. Ή μήπως δεν ήταν και τόσο «νηπιακά»;
Η ετυμολογία τού Ουρανού, και επομένως και της Ουρανίας, είναι η λέξεις ούρος ή όρος + άνω, αυτός δηλ. που βρίσκεται υπεράνω των ορέων.
Ανακεφαλαιώνοντας, θα μπορούσαμε να πούμε, με πραγματικά δεδομένα, πως οι Μούσες ήταν χώροι (Μουσεία), όπου φυλάσσονταν πάπυροι με πλούσιες γνώσεις, ιστορίες χιλιάδων ετών, κείμενα, τα οποία περιείχαν γνώσεις για τον άνθρωπο, την δημιουργία και τον πολιτισμό και είχαν ως στόχο να δώσουν στον άνθρωπο παραπέρα ώθηση για τα μεγάλα, τα σπουδαία και τα θαυμαστά. Τέτοιοι χώροι υπήρχαν στα Μαντεία της κυρίως Ελλάδας (Δωδώνης, Δελφών κ.ά.), της Ασίας, καθώς και όπου αλλού είχαν εγκατασταθεί Έλληνες. Στα Μουσεία-Μαντεία αυτά υπήρχαν συντεχνίες αντιγραφέων, που αντέγραφαν τα κείμενα. Πολλά από τα κείμενα αυτά, σε πλάκες πήλινες ή παπύρους, μεταφέρθηκαν στην Αίγυπτο, στην Ινδία και στην Αμερικανική Ήπειρο κι από κει μας ήρθαν ως δημιουργήματα των λαών αυτών.
Το συμπέρασμα: Μελετείστε, μελετείστε, μελετείστε, άρα ενημερωθείτε. Το Netflix και τα άλλα «κανάλια» μόνο για να σας πνίξουν είναι, όχι για προκοπή του νου. Μόνο για ύπνωση.
Ο Χρήστος Βλαχογιάννης είναι Καθηγητής Μουσικής & Διευθυντής Χορωδιών. Παρατηρήσεις ή ερωτήσεις σας μπορείτε να στέλνετε στο vlaxojohnmes@gmail.com.
Αφήστε ένα σχόλιο