Πατριώτες ή εθνικιστές ; Οι Ταμπέλες του Εμμανουέλ Μακρόν στην εκδήλωση κορυφής για το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου…

Γράφει ο Κώστας Τζαναβάρας *

Ο Γάλλος Πρόεδρος Emmanuel Macron εκμεταλ­λεύθηκε άκομψα την πρόσφα­τη εκδήλωση κορυφής για το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέ­μου, για να απευθύνει το μήνυ­μα «αγώνας για την Ειρήνη». Και το συνέδεσε με την απόρριψη του εθνικισμού (nationalism), τον οποίο χαρακτήρισε «προ­δοσία του πατριωτισμού». Απο­φάνθηκε μάλιστα: «Ο πατριωτι­σμός είναι ακριβώς το αντίθετο του εθνικισμού». 
Υπερβαίνων, στη συνέχεια, τα δυτικοευρωπαϊκά εσκαμμέ­να, δεν αρκέσθηκε σε ταμπέ­λες και αφορισμούς, αλλά επέ­μεινε και επί της ουσίας: «Λέ­γοντας “πρώτα τα συμφέροντά μας και δεν μας νοιάζει για τους άλλους”, σβήνετε το πιο πολύ­τιμο πράγμα που έχει ένα έθνος –τις ηθικές του αξίες». 
Αξίζει να σχολιάσει προσε­κτικά κανείς την όλη προσέγγι­ση, ενός πολύ ενδιαφέροντος και ιδιαιτέρως επίκαιρου θέμα­τος, καθώς είναι εξόχως αποκα­λυπτική. 
Πρώτα απ’ όλα, η ως άνω ε­πιτιμητική υπόδειξη προβλήθη­κε ευρέως ως «άδειασμα» του ι­σχυροτέρου των παρευρισκο­μένων. Ελάχιστα προβλήθηκε, αντιθέτως, η απολογητική ανα­φορά της Καγκελαρίου της Γερ­μανίας Angela Merkel στον «πό­νο που οι Γερμανοί προκάλεσαν στον γείτονά τους, στην Ευρώ­πη και στον κόσμο σε δύο πα­γκοσμίους πολέμους». 
Επί πλέον, όσοι απορούν για τις «ηθικές αξίες» του βασικού ο­μιλητή, ας αξιολογήσουν και το ότι ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν είχε το βήμα να απαντήσει στις βαριές προσβολές κατά του έ­θνους που εκστράτευσε χιλιά­δες μίλια για να υπερασπισθεί την Ευρώπη και τις αξίες της. Και δύο φορές. Και με βαριές α­πώλειες. 
Ίσως, όμως, δεν έχει γίνει α­κόμη αντιληπτό στην Ευρώπη ό­τι, το γνωστό “America first”, εί­ναι επίσημη πολιτική των Ηνω­μένων Πολιτειών της Αμερικής, υπερψηφισμένη προ διετίας. 
Τουτέστιν: το γαλλικό μά­θημα περί καλώς εννοουμένου πατριωτισμού απευθύνθηκε σε λάθος αποδέκτη και διατυπώ­θηκε υποκριτικά. Θα μπορού­σε, τουλάχιστον, να κριθεί ει­λικρινές, αν έλεγε –και μάλιστα ευσχήμως– κάτι σαν: προσέξτε μην κάνετε τα ίδια λάθη με την Γερμανία του 20ου αιώνα. Κι ας μην έλεγε τίποτα για τα λάθη της Γαλλίας του 19ου. 
Σε αυτό το κλίμα ευρωπαϊ­κής αμετροέπειας, δεν εκπλήσ­σουν τα κραυγαλέα σφάλματα του όλου συλλογισμού του αυ­θάδους ομιλητή. 
Πρώτον, επί της ουσίας. Πώς, άραγε, προκύπτει αδιαφο­ρία της σημερινής Αμερικής για τους άλλους; Είναι αδιαφορί­α, λόγου χάριν, η φροντίδα για το βορεοκορεατικό; ή μήπως ε­δώ στην Ευρώπη θυμόμαστε ε­πιλεκτικά τα γεγονότα; Ή, πά­λι, συνιστά αδιαφορία το προ­ωθούμενο «δίκαιο και αμοιβαίο (reciprocal) διεθνές εμπόριο»; 
Κυρίως, όμως, μήπως χρει­άζεται να αναγνωρισθούν οι κρίσιμες διαφορές ανάμε­σα στο “America first” και το “Deutschland über alles”; 
Αλήθεια: πώς μπορεί ο πε­ρί ου να στηλιτεύει –εμμέσως πλην σαφώς– το πρώτο, ενώ ούτε καν σχολιάζει το δεύτερο, μετά από δύο συμφορές που προκάλεσε μάλιστα; Δεν θα ε­νίσχυε την επιχειρηματολογία του το ότι η μεταπολεμική Γερ­μανία απάλειψε το «Η Γερμανί­α πάνω απ’ όλα» από τον εθνι­κό της ύμνο; 
Η αλήθεια, αν ενδιαφέρει!, είναι ακριβώς αυτή: η αμερικα­νική εκδοχή του πατριωτισμού, βάζει προτεραιότητες φροντί­δας. Και δέχεται ρητώς! αντί­στοιχες προτεραιότητες για κά­θε έθνος. Τόσο αυτονόητο, όσο και το να φροντίζει κανείς πρώ­τα το σπίτι του. Πρώτα! –όχι μό­νον. 
Η γερμανική εκδοχή του πα­τριωτισμού, αντιθέτως, έκανε συγκρίσεις. Προέβαλε ανόητους ισχυρισμούς υπεροχής. Αυτό α­κριβώς προέκυψε ιστορικά, έ­στω και παρά τις αρχικές –στα μέσα του 19ου αιώνα– προθέ­σεις του ποιητή August Heinrich Hoffmann von Fallersleben. 
Δεύτερον, επί της ορολογί­ας. Δυσκολεύεται κανείς να δια­κρίνει πώς προκύπτει να έχει α­παξιωτική έννοια ο όρος «εθνι­κισμός» (nationalism). Τι το κακό έχει, δηλαδή, η λέξη «εθνικός» (national), ώστε το απλό παρά­γωγό της να αξίζει το δημόσιο ανάθεμα; Σωστά; 
Με το ίδιο φυσικό σκεπτικό, άλλωστε, εκφράσθηκε αυθορ­μήτως και ο Πρόεδρος Trump. Θέλησε να πει με μία λέξη ότι αγαπάει το Έθνος που κυβερ­νάει, και βρήκε απολύτως φυ­σικό να χαρακτηρίσει εαυτόν nationalist. Δεν φανταζόταν, ό­πως φαίνεται, όλη αυτή την αρ­ρωστημένη διαστροφή των λέ­ξεων στα μυαλά της παρηκμα­σμένης πλέον Ευρώπης. 
Εν ολίγοις: Αυτό που θέλησε να αποδοκιμάσει ο Γάλλος Πρό­εδρος, αν προσχωρήσει κανείς στην επιχειρηματολογία του, δεν λέγεται εθνικισμός. Λέγε­ται και είναι υπερεθνικισμός. Εί­ναι καταδικαστέες οι υπερβο­λές στον εθνικισμό, όχι ο ίδιος ο εθνικισμός. 
Περαιτέρω: αυτή η σύγχυση περί τις έννοιες, και η συνεπα­γόμενη διαστροφή των λέξεων, είναι πλέον μείζον πρόβλημα. Η ίδια η επιτήδεια χρήση των λέξεων, προκαλεί εντάσεις. Η σύγχυση περί τις έννοιες, και η εν συνεχεία ρήξη για τις ταμπέ­λες, υπόκειται όλων των εκτρο­πών στην Ευρώπη. Και από τις δύο πλευρές. 
Αν –αν!– πιστέψει κανείς ό­τι ο πολύς Emmanuel Macron θέλει να λύσει κάποιο σοβαρό πρόβλημα, και όχι να δημαγω­γήσει, ίσως βρει λόγους να του συστήσει περισσότερη προσοχή στην χρήση κρισίμων λέξεων. Ε­πί τέλους: η διαφορά πατριωτι­σμού και εθνικισμού, πατριώτη και εθνικιστή, είναι όση και η δι­αφορά Πατρίδας και Έθνους. Τα υπόλοιπα είναι φανατισμός. 
Όλα αυτά, όμως, είναι από τα απλά και αυτονόητα που πο­λύ λίγοι ευρωπαίοι αντιλαμβά­νονται. Λίγοι καταδέχονται και να ασχοληθούν. Λίγοι βλέπουν πρόβλημα και στο να καταστρέ­φουμε λέξεις για να φτιάχνου­με βολικές ταμπέλες. Η Ευρώ­πη, πιά, δεν λέει απλώς ψέματα –τα πιστεύει. 
Ενδεικτικά, ας δοκιμάσει κα­νείς να βρει σημερινό ευρωπαίο που πράγματι συμφωνεί με τον Γάλλο ποιητή, δραματουργό και διπλωμάτη Paul Claudel : «Η α­λήθεια δεν έχει τίποτα να κά­νει με τον αριθμό των ανθρώ­πων που είναι πεπεισμένοι για αυτήν». Το τονίζω: πράγματι. Αν σημαίνει κάτι η λέξη «πράγ­ματι», για την «μακαρίως υπνώτ­τουσα Ευρώπη». 

18 Νοεμβρίου 2018 

* Ο κ. Κώστας Τζαναβάρας Α.Τ.Μ. – Ε.Μ.Π., σύμβουλος μη­χανικός και μελετητής δημο­σίων έργων, πάροχος γενικών τεχνικών και επιστημονικών συμβουλών, ktzanavaras@ otenet.gr.