Δημογραφικό: Η μεγαλύτερη πρόκληση της Ελλάδας απαιτεί εθνική στρατηγική (Φ. 1994)

 

Το δημογραφικό είναι μια πραγματικότητα που επηρεάζει ήδη την οικονομία, την αγορά εργασίας, το ασφαλιστικό σύστημα και την αναπτυξιακή προοπτική της χώρας. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώνονται σταθερά, ενώ το 2023 καταγράφηκαν μόλις 71.455 γεννήσεις, έναντι 128.101 θανάτων, γεγονός που αποτυπώνει τη συνεχιζόμενη φυσική μείωση του πληθυσμού.

Η υπογεννητικότητα δεν είναι ένα φαινόμενο της τελευταίας δεκαετίας. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ο δείκτης γονιμότητας βρίσκεται κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού, ενώ η οικονομική κρίση επιτάχυνε τις αρνητικές εξελίξεις, οδηγώντας πολλούς νέους στην αναβολή της δημιουργίας οικογένειας ή ακόμη και στη μετανάστευση.

Οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι αιτίες είναι πολυπαραγοντικές. Το αυξημένο κόστος στέγασης, η εργασιακή αβεβαιότητα, η δυσκολία ισορροπίας μεταξύ οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής, η περιορισμένη πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες φροντίδας παιδιών και η μετατόπιση της απόκτησης του πρώτου παιδιού σε μεγαλύτερη ηλικία συνθέτουν ένα περιβάλλον που αποθαρρύνει πολλά νέα ζευγάρια. Οι διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι τα οικονομικά επιδόματα, αν και χρήσιμα, δεν αρκούν από μόνα τους για να αντιστρέψουν την τάση χωρίς ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών πολιτικών.

Η κυβέρνηση έχει αναγνωρίσει τη σοβαρότητα του ζητήματος και τα τελευταία χρόνια έχει προχωρήσει σε παρεμβάσεις, όπως η αύξηση του επιδόματος γέννησης, η διεύρυνση των προγραμμάτων για βρεφονηπιακούς σταθμούς, οι φορολογικές ελαφρύνσεις για οικογένειες, η ενίσχυση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και πρωτοβουλίες για τη στήριξη της νέας κατοικίας. Τα μέτρα αυτά κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς αναγνωρίζουν ότι η οικογένεια χρειάζεται ουσιαστική στήριξη. Ωστόσο, τα μέχρι σήμερα δημογραφικά στοιχεία δείχνουν ότι η έκταση του προβλήματος εξακολουθεί να υπερβαίνει την αποτελεσματικότητα των μέχρι τώρα παρεμβάσεων.

Το επόμενο βήμα θα πρέπει να είναι μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική με μακροχρόνιο ορίζοντα. Η επέκταση των δημόσιων βρεφονηπιακών σταθμών, η δημιουργία χώρων φύλαξης παιδιών σε μεγάλες επιχειρήσεις, η ενίσχυση της τηλεργασίας και των ευέλικτων μορφών απασχόλησης για γονείς, η ουσιαστική στεγαστική πολιτική για νέα ζευγάρια, αλλά και η επιστροφή νέων επιστημόνων που έφυγαν στο εξωτερικό μπορούν να αποτελέσουν κρίσιμους πυλώνες μιας πιο αποτελεσματικής δημογραφικής πολιτικής.

Το δημογραφικό δεν προσφέρεται για κομματικές αντιπαραθέσεις. Είναι μια εθνική πρόκληση που απαιτεί συνέχεια, συνέπεια και συνεργασία. Η Ελλάδα διαθέτει το ανθρώπινο δυναμικό και τις δυνατότητες να ανακόψει την αρνητική πορεία, αρκεί οι πολιτικές που εφαρμόζονται να έχουν διάρκεια, επαρκή χρηματοδότηση και να αξιολογούνται διαρκώς με βάση τα αποτελέσματά τους. Η στήριξη της οικογένειας είναι επένδυση στο μέλλον της χώρας.

Εξάλλου, είναι αυταπάτη να πιστεύει κανείς ότι το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας θα λυθεί με την εισαγωγή εργατικού δυναμικού από τρίτες χώρες. Η κάλυψη πρόσκαιρων ελλείψεων στην αγορά εργασίας είναι ένα διαφορετικό ζήτημα από την ανανέωση του πληθυσμού και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν αντιμετώπισε τη δημογραφική της κρίση βασιζόμενη αποκλειστικά στη μετανάστευση. Η Ελλάδα οφείλει να επενδύσει πρωτίστως στους δικούς της ανθρώπους: στα νέα ζευγάρια, στις νέες μητέρες και πατέρες, στους νέους επιστήμονες που έφυγαν στο εξωτερικό και μπορούν να επιστρέψουν, καθώς και στις οικογένειες της ελληνικής περιφέρειας που κρατούν ζωντανό τον κοινωνικό ιστό.

 

Επεξηγήσεις κατανόησης:

Τι είναι το δημογραφικό πρόβλημα;

Το δημογραφικό πρόβλημα δεν είναι απλώς η μείωση των γεννήσεων. Είναι η κατάσταση κατά την οποία μια χώρα δεν γεννά αρκετά παιδιά ώστε κάθε νέα γενιά να αντικαθιστά την προηγούμενη.

Οι δημογράφοι μετρούν αυτήν την πραγματικότητα με τον συνολικό δείκτη γονιμότητας, δηλαδή τον μέσο αριθμό παιδιών που αντιστοιχεί σε κάθε γυναίκα κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής της ζωής. Για να παραμένει ένας πληθυσμός μακροπρόθεσμα σταθερός, ο δείκτης αυτός πρέπει να βρίσκεται περίπου στα 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Στην Ελλάδα, όμως, βρίσκεται κάτω από αυτό το επίπεδο εδώ και περισσότερα από σαράντα χρόνια, γεγονός που σημαίνει ότι κάθε νέα γενιά είναι μικρότερη από την προηγούμενη. Το αποτέλεσμα είναι η γήρανση του πληθυσμού, η αύξηση των θανάτων σε σχέση με τις γεννήσεις, η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού και η εντονότερη πίεση στο ασφαλιστικό και στο σύστημα υγείας.

Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από το όριο αναπλήρωσης από τις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Ενδεικτικά:

*1980: περίπου 2,2

*1990: περίπου 1,4

*2000: περίπου 1,3

*2010: περίπου 1,5

*2023–2024: περίπου 1,3–1,4 (ανάλογα με την πηγή και το έτος δημοσίευσης).

 

Μπορεί η μετανάστευση να λύσει το δημογραφικό;

Η απάντηση των περισσότερων δημογραφικών μελετών είναι ότι όχι, από μόνη της δεν μπορεί.

Η Ελλάδα χρειάζεται εργατικά χέρια σε ορισμένους τομείς της οικονομίας και η νόμιμη, ελεγχόμενη μετανάστευση μπορεί να συμβάλει στην κάλυψη αυτών των αναγκών. Όμως δεν πρέπει να συγχέουμε δύο διαφορετικά ζητήματα. Άλλο η αντιμετώπιση των ελλείψεων στην αγορά εργασίας και άλλο η επίλυση του δημογραφικού προβλήματος. Καμία χώρα δεν διασφάλισε τη δημογραφική της βιωσιμότητα βασιζόμενη αποκλειστικά στις μεταναστευτικές ροές. Η μακροπρόθεσμη απάντηση βρίσκεται στη δημιουργία των προϋποθέσεων ώστε οι νέοι άνθρωποι να μπορούν να ζήσουν, να εργαστούν και να δημιουργήσουν οικογένεια στον τόπο τους.