ΜΕ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ (Φ. 1993)

 

     Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

 

Αλληλένδετη Νοημοσύνη: Πιο Έξυπνες Μηχανές ή Πιο Σοφοί Άνθρωποι;

 

Το φετινό Lyceum Project έλαβε χώρα στο Ωδείο Αθηνών, μια ανάσα από το Λύκειο του Αριστοτέλη, και ξεκίνησε από ένα ερώτημα που φαίνεται απλό εκ πρώτης όψεως: τι συμβαίνει όταν η φιλοσοφία συναντά την τεχνητή νοημοσύνη στο κατώφλι ενός κομβικού σημείου για τον πολιτισμό; Το θέμα του, «Entangled Intelligence» (Αλληλένδετη Νοημοσύνη), προσφέρει μια απαραίτητη απάντηση. Η νοημοσύνη δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου, ούτε μια λειτουργία της μηχανής που μετριέται μόνο με βάση την ταχύτητα, την ικανότητα πρόβλεψης ή την αποδοτικότητα. Είναι ζωντανή: εξίσου έμβια, προγονική και τεχνητή.

Για το μεγαλύτερο διάστημα της ιστορίας του Ανθρώπου αντιμετωπίζουμε τη νοημοσύνη ως ανθρώπινη ιδιοκτησία: κάτι που έχουμε, που λείπει σε σημαντικό βαθμό από τα ζώα και που οι μηχανές αρχίζουν πλέον να μιμούνται. Αυτή η στενή οπτική έχει διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύουμε, κυβερνάμε, καινοτομούμε και ακόμη και φανταζόμαστε το μέλλον. Όμως, η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης μας αναγκάζει να θέσουμε ένα βαθύτερο ερώτημα: τι θα γινόταν αν η νοημοσύνη δεν ήταν εξ αρχής καθαρά ανθρώπινη;

Η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης δεν πρέπει να μας ωθήσει σε μια άγονη αντιπαλότητα μεταξύ ανθρώπων και μηχανών. Ούτε πρέπει να μας παρασύρει στο να παραδώσουμε την κρίση μας στους αλγόριθμους. Αντίθετα, πρέπει να διευρύνει την κατανόησή μας για την ίδια τη φύση της νοημοσύνης. Δεν είναι μια απομονωμένη ικανότητα κλειδωμένη μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Είναι σχεσιακή. Αναπτύσσεται μέσω της γλώσσας, της μνήμης, του τόπου, του πολιτισμού, των εργαλείων, της φύσης και του χρόνου.

Η έμβια νοημοσύνη μας περιβάλλει. Βρίσκεται στα οικοσυστήματα που προσαρμόζονται, στα σώματα που θεραπεύονται, στις κοινότητες που επιβιώνουν από κρίσεις, στη σιωπηλή γνώση που είναι ενσωματωμένη στο έδαφος, στις εποχές και στη βιολογική αλληλεξάρτηση. Πολύ πριν οι άνθρωποι κατασκευάσουν μηχανές, η ίδια η ζωή έλυνε προβλήματα, επεξεργαζόταν σήματα και διατηρούσε δίκτυα νοήματος.

Υπάρχει επίσης η προγονική νοημοσύνη: η συσσωρευμένη σοφία όσων προηγήθηκαν. Οι μύθοι, τα τελετουργικά, οι τέχνες, η φιλοσοφία και οι πολιτικές παραδόσεις δεν είναι απομεινάρια ενός ξεπερασμένου παρελθόντος. Είναι συμπυκνωμένες μορφές της ανθρώπινης εμπειρίας. Μας υπενθυμίζουν ότι η πρόοδος χωρίς μνήμη μετατρέπεται σε αλαζονεία, και η καινοτομία χωρίς ρίζες μετατρέπεται σε αποπροσανατολισμό.

Η τεχνητή νοημοσύνη εισέρχεται πλέον σε αυτό το ευρύτερο πεδίο. Είναι ισχυρή, επιταχυνόμενη και μετασχηματιστική. Όμως δεν γεννιέται στο κενό. Αντανακλά ανθρώπινες επιλογές, ιστορικές παραδοχές, πολιτισμικές προκαταλήψεις και τεχνικές αρχιτεκτονικές. Η τεχνητή νοημοσύνη, επομένως, δεν είναι απλώς ένα εργαλείο, αλλά και ένας καθρέφτης. Μας δείχνει τι εκτιμούμε, τι παραμελούμε και τι είμαστε πρόθυμοι να αυτοματοποιήσουμε.

Η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να αποφασίσουμε αν οι άνθρωποι ή οι μηχανές είναι ανώτεροι. Η πρόκληση είναι να οικοδομήσουμε μια ανθρώπινη σχέση μεταξύ της έμβιας, της προγονικής και της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτό απαιτεί ταπεινότητα: απέναντι στη φύση, απέναντι στην ιστορία και απέναντι στα όρια της υπολογιστικής ισχύος. Απαιτεί επίσης υπευθυνότητα, διότι τα εργαλεία που ενισχύουν τη νοημοσύνη μπορούν επίσης να ενισχύσουν το λάθος, την ανισότητα και τον έλεγχο.

Το μέλλον δεν θα εξασφαλιστεί μόνο από πιο έξυπνες μηχανές. Θα εξαρτηθεί από σοφότερες συνδέσεις. Αν αντιληφθούμε τη νοημοσύνη ως αλληλένδετη και όχι ως απομονωμένη, ίσως καταφέρουμε να σχεδιάσουμε τεχνολογίες που θα υπηρετούν τη ζωή, θα εμβαθύνουν τη μνήμη και θα ενισχύουν την ανθρώπινη ελευθερία. Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σκέφτεται όπως εμείς. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε εμείς να σκεφτόμαστε πιο σοφά, εναρμονισμένοι με τη φύση, με το παρελθόν και το τεχνολογικό παρόν.

 

*Ο Ευάγγελος Δ. Κόκκινος, ο νεότερος, είναι δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και τελειόφοιτος Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών επιστημών στο Αγγλικό Πανεπιστήμιο του Derby.