ΜΕ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ (Φ. 1992)

 

     Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

 

Φωτιά, ευαλωτότητα και η μεταβαλλόμενη «νοημοσύνη» των ελληνικών τοπίων

Πρόσφατα οικολογικά δεδομένα παρουσιάζουν ένα τοπίο που βρίσκεται ταυτόχρονα υπό πίεση και σε διαδικασία προσαρμογής. Σε ολόκληρη την ηπειρωτική χώρα και τα νησιά, τα ελληνικά οικοσυστήματα αναδιαμορφώνονται από την εντατικοποίηση των πυρκαγιών, την παρατεταμένη ξηρασία και τα άνισα πρότυπα αναδάσωσης, αλλά και από τα αναδυόμενα συστήματα παρακολούθησης και τις παρεμβάσεις αποκατάστασης που αρχίζουν να αλλάζουν τον τρόπο διαχείρισης του κινδύνου.

Ένα από τα πιο σταθερά ευρήματα στις πρόσφατες έρευνες είναι η αυξανόμενη συχνότητα των πυρκαγιών και το οικολογικό τους αποτύπωμα στις προστατευόμενες περιοχές. Μελέτες που καλύπτουν τις πρόσφατες περιόδους πυρκαγιών δείχνουν ότι μεγάλα τμήματα της καμένης γης συμπίπτουν με περιοχές του δικτύου «Natura 2000», υπογραμμίζοντας ότι ακόμη και οι καθορισμένες ζώνες διατήρησης δεν είναι απρόσβλητες από τα κλιματικά φαινόμενα που προκαλούν διαταραχές. Μόνο το 2026, οι επίσημες αναφορές της πυροσβεστικής υπηρεσίας κατέγραψαν δεκάδες εκδηλώσεις πυρκαγιών σε σύντομα χρονικά διαστήματα, πολλές από τις οποίες συνδέονταν με ακραίες θερμοκρασίες και ανθρώπινη δραστηριότητα υπό συνθήκες υψηλού κινδύνου. Ενώ η ικανότητα κατάσβεσης έχει βελτιωθεί, το οικολογικό ζήτημα δεν αφορά πλέον αποκλειστικά τον περιορισμό της πυρκαγιάς, αλλά την ανάκαμψη υπό θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες.

Τα ίδια τα δασικά συστήματα παρουσιάζουν σημάδια δομικής πίεσης πέρα από τα σημάδια των πυρκαγιών. Τα οικοσυστήματα που κυριαρχούνται από έλατα στις ορεινές περιοχές της Ελλάδας αντιμετωπίζουν θνησιμότητα που συνδέεται με τη μείωση του χιονιού, την επίμονη ξηρασία και τις δευτερογενείς επιδημίες παρασίτων, υποδηλώνοντας ότι η κλιματική πίεση ασκείται ακόμη και σε δασικές εκτάσεις που δεν έχουν καεί, όπως προκύπτει και από την περυσινή έρευνα του Reuters. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα ελατοδάση δεν αποτελούν απλώς αποθέματα ξυλείας, αλλά λειτουργούν ως ρυθμιστές της υγρασίας σε μεγάλα υψόμετρα, καταφύγια βιοποικιλότητας και αποθέματα άνθρακα. Η παρακμή τους, επομένως, αντιπροσωπεύει μια συστημική αποδυνάμωση των οικοσυστημικών υπηρεσιών και όχι μια μεμονωμένη απώλεια δέντρων.

Ταυτόχρονα, έρευνες μετά τις πυρκαγιές σε περιοχές όπως η Πελοπόννησος και η Αττική δείχνουν ότι η αναγέννηση είναι δυνατή αλλά άνιση, εξαρτώμενη σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες του μικροοικοτόπου και την παρουσία υπολειμματικής βιολογικής δομής (αποθέματα σπόρων, ακεραιότητα του εδάφους και περιβάλλοντες διαδρόμους βλάστησης). Αυτό ενισχύει τη βασική μεταβολή στην ελληνική οικολογία, όπου η ανάκαμψη δεν θεωρείται πλέον δεδομένη, αλλά μοντελοποιείται ως πιθανοτική και χωρικά ετερογενής.

Σε αυτό το πλαίσιο, η τεχνολογική παρακολούθηση αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, αλλά είναι σημαντικό να γίνεται διάκριση μεταξύ των κρατικών επιχειρησιακών συστημάτων και των ανεξάρτητων εργαλείων διαφάνειας. Ένα σχετικό παράδειγμα είναι το FireWatch, μια ανεξάρτητη πλατφόρμα δεδομένων για τους πολίτες που αναπτύχθηκε από τον δημοσιογράφο και αναλυτή δεδομένων Θανάση Τρομπούκη. Αντί να λειτουργεί ως σύστημα διαχείρισης έκτακτων καταστάσεων, συγκεντρώνει και απεικονίζει περιστατικά δασικών πυρκαγιών παράλληλα με δεδομένα δημόσιων συμβάσεων που σχετίζονται με την πρόληψη πυρκαγιών, αντλώντας πληροφορίες από πηγές όπως επίσημες εκθέσεις, ευρωπαϊκά σύνολα δεδομένων για τις δασικές πυρκαγιές και τις πύλες διαφάνειας της Ελλάδας. Η σημασία της έγκειται στο ότι μετατοπίζει μέρος της δημόσιας συζήτησης από την αντιμετώπιση προς τη λογοδοσία: όχι μόνο πού και πότε συμβαίνουν οι πυρκαγιές, αλλά και ποιες προληπτικές επενδύσεις είχαν πραγματοποιηθεί εκ των προτέρων. Με αυτή την έννοια, το FireWatch συμβάλλει σε ένα ευρύτερο οικοσύστημα οικολογικής διακυβέρνησης, καθιστώντας πιο ευανάγνωστα τα πρότυπα ετοιμότητας και ευπάθειας. Αν και δεν αντικαθιστά τα επιχειρησιακά εργαλεία που χρησιμοποιούν η Πυροσβεστική Υπηρεσία ή οι αρχές πολιτικής προστασίας, προσθέτει ένα παράλληλο επίπεδο ελέγχου που μπορεί να επηρεάσει την αξιολόγηση των πολιτικών και τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό σε ένα περιβάλλον όπου ο κίνδυνος πυρκαγιάς αυξάνεται διαρθρωτικά.

Η βασική πολιτική συνέπεια είναι σαφής. Τα ελληνικά οικοσυστήματα δεν διέπονται πλέον από ιστορικές κλιματικές νόρμες. Λειτουργούν υπό ένα νέο καθεστώς ενίσχυσης της θερμότητας, υδρολογικής πίεσης και συσσώρευσης διαταραχών. Η προστασία της φύσης, επομένως, δεν μπορεί να παραμείνει στατική. Πρέπει να ενσωματώσει την οικολογία των πυρκαγιών, την προσαρμογή στο κλίμα και την ψηφιακή παρακολούθηση σε ένα ενοποιημένο πλαίσιο που αντιμετωπίζει τα τοπία ως δυναμικά συστήματα και όχι ως σταθερή φυσική κληρονομιά. 

 

*Ο Ευάγγελος Δ. Κόκκινος, ο νεότερος, είναι δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και τελειόφοιτος Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών επιστημών στο Αγγλικό Πανεπιστήμιο του Derby.