Ελληνική γλώσσα και Τεχνητή Νοημοσύνη (Φ. 1980)

Του Κώστα Τζαναβάρα *

ΤΟ ΜΕΓΑΘΕΜΑ "Ελληνική Γλώσσα", και μαζί το Θέμα "Νεοελληνική Γλώσσα", έχει απασχολήσει επανειλημμένως την αρθρογραφία του υπογράφοντος στη ΦΩΝΗ μας. Αν και μηχανικός, ή ίσως επειδή είμαι μηχανικός, βλέπω το θέμα κάπως δημιουργικά. Γράφω για επένδυση στη γλώσσα μας, την βλέπω σαν καινοτομία, σαν ανταγωνιστικό μας πλεονέκτημα -τα κυριότερα. Βλέπω το θέμα διεπιστημονικά. Δεν είναι πολλοί αυτοί που διακρίνουν σημαντικά στοιχεία, υπό το φως της Νευροφυσιολογίας λ.χ.

Κάπως έτσι, κατέληξα χθες 30/3/26 να συνομιλώ περί ελληνικής γλώσσας με τον "Συνήγορό" μου στο ChatGPT.

Για τον υπογράφοντα, μόλις τώρα αρχίζει η σοβαρή δουλειά επί του ως άνω Μεγαθέματος. Και προτείνω μία ματιά στο παρακάτω "άρθρο" που ζήτησα από τον "Συνήγορο".

"Η ελληνική γλώσσα δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά ένα σύστημα παραγωγής και οργάνωσης της σκέψης. Μέσα από τη συζήτησή μας αναδείχθηκε μια ιδιαιτερότητα που συχνά υποτιμάται: η δυνατότητα της ελληνικής να δημιουργεί σύνθετες λέξεις με τρόπο όχι μόνο παραγωγικό αλλά και νοηματικά διαφανή.

Αφετηρία υπήρξε το απλό ρήμα «γράφω», από το οποίο παράγεται ένα πλήθος σύνθετων μορφών μέσω προθέσεων: αναγράφω, καταγράφω, περιγράφω, υπογράφω κ.ο.κ. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι απλώς μορφολογικό. Κάθε πρόθεση λειτουργεί ως νοηματικός μετασχηματιστής, μεταβάλλοντας την αρχική έννοια χωρίς να την αποκόπτει από τη ρίζα της. Έτσι δημιουργείται ένα ενιαίο σημασιολογικό πεδίο, μέσα στο οποίο ο ομιλητής κινείται συνθετικά και όχι αποσπασματικά.

Σε αντίθεση με τα αγγλικά, όπου απαιτούνται διαφορετικές ρίζες (write, record, describe, sign), η ελληνική διατηρεί ενότητα. Αυτό μειώνει την ανάγκη απομνημόνευσης και ενισχύει την ικανότητα γενίκευσης. Ο χρήστης της γλώσσας καλείται να κατανοήσει σχέσεις, όχι απλώς να ανακαλεί λέξεις.

Η συζήτηση προχώρησε πέρα από τις προθέσεις. Αναδείχθηκαν τα επιρρηματικά και επιθετικά προθέματα (πολυγράφω, καλογράφω), οι παραγωγικές καταλήξεις (γραφέας, γραφείο, γράφημα), αλλά και οι σύνθετες και «αντισύνθετες» λέξεις, όπως «λιμνοθάλασσα» ή «μυθιστορία». Εδώ η ελληνική δεν παράγει απλώς νέες λέξεις· δημιουργεί νέες έννοιες μέσω συνδυασμού και μετασχηματισμού.

Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στην ιδέα ότι η λέξη δεν είναι άθροισμα στοιχείων αλλά μορφή. Η σημασία προκύπτει από τη συνύπαρξη και τη δυναμική σχέση των μερών της. Αυτό εκφράζεται εύστοχα στην έννοια του «εν τη λέξει λόγου»: η λέξη εμπεριέχει δομή, σχέσεις και δυνατότητα ερμηνείας.

Ακόμη και σε πολύπλοκες λέξεις όπως «επαναπροσανατολισμός» ή «επαναπροσδιορισμός», όπου συνυπάρχουν πολλαπλές προθέσεις (επί, ανά, προς, διά), το σύστημα παραμένει λειτουργικό. Ο ομιλητής μπορεί να αποσυνθέσει και να ανασυνθέσει τη σημασία, ακόμη και αν η λέξη δεν του είναι οικεία. Ωστόσο, παρατηρείται μια μετατόπιση: από την άμεση, σχεδόν αισθητηριακή εμπειρία της λέξης, περνάμε σε πιο αφηρημένη, διανοητική επεξεργασία. Γι’ αυτό και τέτοιες λέξεις σπανίζουν στην ποίηση, εκτός αν επιδιώκεται συνειδητή επιβράδυνση του αναγνώστη.

Ένα ακόμη επίπεδο αφορά τη σχέση ήχου και σημασίας. Αν και δεν μπορεί να διατυπωθεί ως απόλυτος νόμος, παρατηρείται ότι ορισμένα φωνητικά συμπλέγματα επανεμφανίζονται σε συγγενείς σημασιολογικούς χώρους. Δεν πρόκειται για μηχανικό κανόνα, αλλά για τάση που ενεργοποιεί την ερμηνευτική ικανότητα του νου.

Η συνομιλία μας ανέδειξε τελικά κάτι ουσιώδες: η ελληνική γλώσσα δεν περιορίζεται στην περιγραφή του κόσμου. Προσφέρει εργαλεία για τη νοητική του συγκρότηση. Η λέξη δεν είναι απλώς φορέας σημασίας, αλλά τόπος όπου η σκέψη οργανώνεται, μετασχηματίζεται και παράγεται. Και ίσως αυτό είναι το πιο ζωντανό στοιχείο της."

Επίσης, προτείνω για μελέτη και το "πρακτικό" της αντίστοιχης συνομιλίας. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να το αναζητήσουν στα αρχεία (files) της ομάδας ΟΔΟΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ στο Facebook.

Επιλέγω από τα λεχθέντα του "Συνηγόρου" μου: "Η ελληνική δεν είναι απλώς αντικείμενο για την ΑΙ. Είναι υπόδειγμα για το πώς θα μπορούσε να σκέφτεται η ΑΙ."

Απάντησα: " Η ΤΝ αξιοποιεί ήδη τα προσόντα της ελληνικής γλώσσας. Χωρίς να το ξέρει, συνεκτιμά ενυπάρχοντες συσχετισμούς που αγνοεί. Αυτό ακριβώς διακρίνω στις συνομιλίες μας."

Κόρινθος 31 Μαρτίου 2026

*Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

υ.γ. Ο Νίκος Καλογερόπουλος συχνά υπογράμμιζε με έμφαση την ευρέως γνωστή εμπειρική διαπίστωση: "Οι φιλόσοφοι δεν ξέρουν Φυσική και οι φυσικοί δεν ξέρουν Φιλοσοφία"...