ΜΕ ΤΟ ΘΑΡΡΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΜΗΣ (Φ. 1975)

 

 

     Βαγγέλης Δ. Κόκκινος, ο νεότερος *

 

Η καθοριστική στιγμή

 

Υπάρχουν εποχές που εξελίσσονται σταδιακά, σχεδόν τμηματικά, με τις εντάσεις τους να συσσωρεύονται επί δεκαετίες, και υπάρχουν στιγμές στις οποίες η ιστορία βαραίνει, συμπυκνώνεται και απαιτεί λήψη αποφάσεων. Ζούμε στην τελευταία περίπτωση. Η ένταση των γεγονότων έχει φτάσει σε τέτοιο επίπεδο που η πολιτική καθυστέρηση αποτελεί μορφή συνενοχής.

Σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, ο πόλεμος επέστρεψε, δημιουργώντας νέα συντρίμμια και μαζικούς τάφους στα σύνορα της Γηραιάς Ηπείρου. Η συνεχόμενη για 4 χρόνια ρωσική εισβολή στην Ουκρανία κατέστρεψε την υπόθεση της μεταψυχροπολεμικής περιόδου ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση θα μετριάσει τις ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες. Η παλιά θέση ότι το εμπόριο εκπολιτίζει θάφτηκε στα ερείπια, μαζί με τις πολυκατοικίες στο Χάρκοβο. Το ηθικό λεξιλόγιο της Ευρώπης, που για τόσο καιρό προστατευόταν από την πλασματική ευημερία των δανεικών, δοκιμάζεται από τη σκληρή πραγματικότητα της βίας.

Ανατολικότερα, η βαρυτική έλξη της Κίνας πιέζει την Ταϊβάν με αυξανόμενη επιμονή. Στη Μέση Ανατολή, οι αναταραχές στη Γάζα έχουν εκθέσει για άλλη μια φορά το χάσμα μεταξύ ιστορικών αδικιών και πολιτικής φαντασίας. Παράλληλα, το κλίμα καταγράφει τις υπεκφυγές μας με ακρίβεια που καμία ιδεολογία δεν μπορεί να συγκαλύψει. Οι περίοδοι πυρκαγιών μακραίνουν, οι θάλασσες φουσκώνουν, η γεωργία ασθμαίνει. Η ίδια η γη έχει γίνει το θλιβερό αρχείο των αναβολών της ανθρωπότητας.

Αυτό που καθιστά αυτή τη συγκυρία αποφασιστική δεν είναι η απλή συνύπαρξη κρίσεων, αλλά η ταυτόχρονη εμφάνισή τους και η πολυπλοκότητα της σύνδεσής τους. Η τεχνολογία τις επιταχύνει. Η τεχνητή νοημοσύνη ανατρέπει τις έννοιες της δημιουργίας και της εργασίας. Τα χρηματοπιστωτικά συστήματα μεταδίδουν τον πανικό με αλγοριθμική ταχύτητα. Οι ψηφιακές πλατφόρμες κατακερματίζουν τον δημόσιο λόγο σε αμοιβαία ακατανόητες διαλέκτους. Ο ενεργός πολίτης αντικαταστάθηκε από το ψηφιακό ομοίωμά του. Είμαστε κορεσμένοι από πληροφορίες, αλλά πεινάμε για προσανατολισμό.

Σε αυτήν ακριβώς τη συγκυρία, ο αυστηρός ανθρωπισμός του Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν αποκτά απροσδόκητη σημασία. Η διδασκαλία του για την «καθοριστική στιγμή» δεν ήταν ποτέ ύμνος στην αυθορμητικότητα. Ήταν μια ηθική της προσοχής. Ο φωτογράφος εκπαίδευσε το μάτι του μέχρι να συγκλίνουν η μορφή, ο χρόνος και το γεγονός, μέχρι η χειρονομία, το φως και ο χώρος να αποκαλύψουν μια αλήθεια που δεν μπορούσε να σκηνοθετηθεί.

Η πολιτική, στο υψηλότερο επίπεδο της, απαιτεί ανάλογη επαγρύπνηση με την καλλιτεχνική φιλοσοφία του μεγάλου φωτογράφου. Κυρώσεις, συμμαχίες, στρατιωτικές δεσμεύσεις, οικολογικές μεταβάσεις: κάθε μία απαιτεί αξιολόγηση όχι μόνο της δύναμης αλλά και του χρονισμού. Μια απόφαση που λαμβάνεται σε κατάσταση πανικού παραμορφώνει, μια απόφαση που αναβάλλεται διαβρώνει. Η διεύρυνση του ΝΑΤΟ, η ρύθμιση των αναδυόμενων τεχνολογιών, η αναδιάρθρωση των ενεργειακών οικονομιών – όλα αυτά είναι ετοιμόρροπα παραθυρόφυλλα πάνω από μια ανεπανάληπτη διαμόρφωση δυνάμεων.

Ο Καρτιέρ-Μπρεσόν κατανοούσε επίσης την ευθραυστότητα της στιγμής. Μόλις η ευθυγράμμιση διαλυόταν, δεν μπορούσε να ανακατασκευαστεί στο σκοτεινό θάλαμο. Οι δημοκρατίες αντιμετωπίζουν μια παρόμοια ευθραυστότητα. Η εμπιστοσύνη, μόλις χαθεί από τη δημαγωγία, δεν επανασυντίθεται κατά βούληση. Η διάβρωση της πολιτικής παιδείας, η υποβάθμιση της γλώσσας στη δημόσια ζωή, το επιπόλαιη φλερτ με την αυταρχική ρητορική αποτελούν σημεία των καιρών που δεν μπορούν να διορθωθούν επ' άπειρον.

 

Η καθοριστική στιγμή, λοιπόν, δεν είναι αποκλειστικά γεωπολιτική. Είναι ηθική και γλωσσική. Αφορά το αν οι λέξεις μας διατηρούν το βάρος των αιώνων τους, αν οι θεσμοί μας διατηρούν τη νομιμότητά τους, αν εξακολουθούμε να έχουμε την υπομονή να δούμε καθαρά πριν δράσουμε. Η ιστορία ποτέ δεν ανακοινώνει τις στιγμές κορύφωσης, αλλά αντ' αυτού, προσφέρει ένα στενό παράθυρο ευκαιρίας.

Αισθανόμαστε, με ανησυχία, ότι το παράθυρο στενεύει. Το ερώτημα είναι αν θα αναγνωρίσουμε την ανάγκη σύγκλισης πριν το φως φύγει και η εικόνα – η εικόνα μας – περάσει στους σκοτεινούς θαλάμους μιας ιστορίας που επαναλαμβάνεται.

 

*Ο Ευάγγελος Δ. Κόκκινος, ο νεότερος, είναι δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και τελειόφοιτος Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών επιστημών στο Αγγλικό Πανεπιστήμιο του Derby.