Η μαγεία της ετυμολογίας (Φ. 2000)

«Ετυμολογικές προσεγγίσεις»

Γνωστά και καθημερινά –194

Γράφει ο Χρήστος Βλαχογιάννης*

Μετά την καλοκαιρινή ανάπαυλα, επανέρχομαι σήμερα (όχι μαυρισμένος, γιατί δεν μπόρεσα φέτος να πάω …Μύκονο!) στην συνέχεια της ετυμολόγησης των γραμμάτων τού ελληνικού αλφαβήτου, με το δεύτερο μέρος στο γράμμα Δ (δέλτα), το άκρως σημαντικό αλλά μυστηριώδες γράμμα, στο οποίο έγινε αναφορά στο προηγούμενο φύλλο.

Μέρος Β΄.

Γράφει το Λεξικό του Άνθιμου Γαζή, στο αντίστοιχο λήμμα:

«Δέλτα, τὸ τέταρτον στοιχεῖον τοῦ Ἀλφαβήτου... Εἰς διαφόρους Διαλέκτους μετατρέπεται συχνὰ εἰς Σ, ὡς Ὀδμή, ὀσμή. εἰς Ζ. ὡς τὸ Δυγός, Ζυγός, καὶ παρὰ Πλάτ. εἰς Κρατ. Μουσσίδω, Μουσίζω. εἰς Κ. ὡς τὸ Δαίω, Καίω. εἰς Λ. ὡς τὸ Δάκρυον, Λάκρυμα. Προστίθεται δὲ καὶ ἐνίοτε μεταξὺ δύο Φωνηέντων εὐφωνίας χάριν, ὡς ἐν τῷ, Ὕω, Ὕδω, Ὕδωρ καὶ ἐν τῷ Ἀνέρος, Ἀνδρός, κ.τ.τ.».

Συμπληρώνοντας το ανωτέρω Λεξικό, έχουμε επίσης εναλλαγές με σύμφωνα, όπως:

α. με το β, σάνδαλον - σάμβαλον, οβελός - οδελός,

β. με το γ, γᾶ-δᾶ-γῆ,

γ. με το ζ, Δεύς-Ζεύς, ζά-δά

δ. με το θ, ἄνδηρον-ἄνθηρον,

ε. με το κ, δαίω-καίω, δνόφος-κνέφας,

ζ. με τό τ, γδοῦπος, κτύπος.

Συνεχίζοντας στο ίδιο λεξικό και στο ίδιο γράμμα, γίνεται αναφορά στο Δέλτα του Νείλου, για το οποίο γράφει πως «…καλεῖται ἐν μέρος τῆς Αἰγύπτου εἰς τὰς ἐκβολὰς τοῦ Νείλου, ὅπου ὁ ποταμὸς αὐτὸς χωριζόμενος εἰς δύο στόματα, ἀποτελεῖ μίαν Νῆσον ὡς Δ...».

Ο Ηρόδοτος ήταν από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τον όρο «Δέλτα» για να περιγράψουν την προσχωσιγενή πεδιάδα στις εκβολές του Νείλου, καθώς το σχήμα που δημιουργούσαν οι διακλαδώσεις τού ποταμού έμοιαζε ακριβώς με το γράμμα Δ. Έκτοτε, ο όρος καθιερώθηκε παγκοσμίως στην γεωγραφία για όλες τις παρόμοιες εκβολές ποταμών.

Και ομολογουμένως κάτι που δεν είχα ξανακούσει, πως «παρὰ δὲ τοῖς Κωμικοῖς τὸ γυναικεῖον αἰδεῖον. Εὐστάθιος». Ίσως έτσι εξηγείται και η σημασία της δελφύος, ως μήτρα τής γυναίκας.

Το γράμμα έρχεται απ’ ευθείας από την Γραμμική Β΄, στην οποία θυμίζει τρίκορφη οροσειρά αλλά και σειρά τριών κορυφών δένδρων. Τόσο τα όρη όσο και τα δένδρα, συμβολίζουν την δύναμη και την σταθερότητα της φύσεως και είναι λογικό ένα γράμμα, που συμβολίζει την δύναμιν και την σταθερότητα να έχει πάρει το σχήμα του απ’ αυτά.

Τα αρχικά μονοσύλλαβα ρήματα, που αρχίζουν από Δέλτα, είναι τα δῶ, δμῶ καί δρῶ.

1. δέω-δῶ (Δ+ἔω =πορεύομαι), διά της δύναμης του Δέλτα πορεύομαι και δῶ =δένω, δεσμεύω αλλά και δίδω, δίδωμι, για να δώσεις πρέπει να έχεις δύναμη.

2. δμῶ =δαμάζω, το κατ' εξοχήν ρήμα δυνάμεως.

Γ. δρῶ. Κατά το Ετυμολογικόν το Μέγα: «Δρῶ σημαίνει τέσσαρα:1) δρῶ, τὸ κρατῶ, 2) τὸ ὑπηρετῶ, 3) βλέπω («ὑπόδρα ἰδὼν»), 4) πράττω, ἐξ οὗ δρᾶμα».

Τό τριγωνικό του σχήμα παραπέμπει και στο Αριστοτελικό: «...οὐκ ἔστιν ἄλλο μέγεθος, διὰ τὸ τὰ τρία πάντα εἶναι καὶ τὸ τρὶς πάντῃ… Καθάπερ γὰρ φασὶ καὶ οἱ Πυθαγόρειοι, τὸ πᾶν καὶ τὰ πάντα τοῖς τρισὶν ὥρισται» (Αριστοτέλους, Περί Οὐρανοῦ). Τα πάντα έχουν ορισθεί διά τής τριάδος.

Το Δ, λοιπόν, εκφράζει κυρίως Δύναμη στις πάμπολλες λέξεις που αρχίζουν απ' αυτό, όπως: Δύναμις, Δρῦς, Δένδρον, Δασύς, Δῖος, Δεσμός, Δόμος, Δῶμα, Δάν, Δόνησις, Δαίω (=τεμαχίζω), Δάκνω (=δαγκώνω), Δαμάζω, Δείδω, Δύω, Δηλέομαι, Δόλος, Δέρω, Δράττω, Δρέπανον και άλλες πάρα πολλές.

Τα Σχόλια Vaticana (Eἰς Διονύσιον τὸν Θρᾶκα) αναφέρουν ότι το Δέλτα «Διάρτιον ἐστὶ», εννοώντας άρτιο, δηλαδή ισόπλευρο.